Nhà văn Đoan Trang: Lựa chọn những điều gần gũi để viết

Là Tiến sĩ Sinh học có hơn 20 năm đứng lớp, Trần Đoan Trang đến với văn chương từ những câu chuyện đời thường. Chị lựa chọn những điều gần gũi, những nhân vật từng gặp và cả những suy ngẫm về cách con người đối đãi với nhau để đưa vào truyện ngắn, bút ký. Qua hai tập sách đã xuất bản, Đoan Trang từng bước tạo dấu ấn riêng bằng lối viết tự nhiên, dí dỏm và giàu tính nhân văn.

Nhà văn Đoan Trang chia sẻ về tập truyện ngắn “Nữ sinh cá biệt”.

Khi vốn sống đi vào trang văn

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống hiếu học, Đoan Trang sớm được nuôi dưỡng tình yêu văn chương. Cha chị là nhà thơ Trần Tất Trừ, cũng là người thầy đầu tiên đưa chị đến với văn học. Từ những năm trung học, chị đã làm thơ, viết tản văn hay ghi chép về thầy cô, bạn bè và mái trường. Sau đó, chị tốt nghiệp sư phạm Sinh học, lấy bằng Tiến sĩ, công việc bận rộn khiến niềm đam mê viết có lúc phải tạm gác.

Những năm gần đây, chị nhận ra quanh mình có nhiều nhân vật và câu chuyện giản dị, từ học trò, người thầy đến những phận người chị gặp trong cuộc sống, trở thành chất liệu cho những trang viết. Nhiều truyện ngắn, bút ký của chị được đăng trên các báo, tạp chí Trung ương và địa phương. Chị đoạt giải Ba Cuộc thi truyện ngắn “Tiếng vọng thời đại” năm 2022; giải Ba Cuộc thi viết ký “Biên cương một dải vững bền” năm 2023; giải C Giải thưởng Lê Thánh Tông về Văn học Nghệ thuật năm 2024 và giải Ba Cuộc thi Truyện ngắn hay năm 2025 do Tạp chí Văn nghệ Xứ Thanh tổ chức.

Những lát cắt đời thường qua cái nhìn nhân văn

Năm 2024, nhà văn Đoan Trang cho ra mắt bạn đọc tập truyện ngắn “Nữ sinh cá biệt” do NXB Quân đội Nhân dân ấn hành. Hơn 180 trang với 9 truyện ngắn, tác phẩm mang đến những lát cắt đời sống qua các đề tài giáo dục, tình cảm gia đình, tình yêu lứa đôi và thiếu nhi. Với đề tài giáo dục học đường, chị không chỉ nhìn học sinh ở góc độ của người thầy mà đi sâu vào hoàn cảnh và thế giới nội tâm của từng nhân vật. Hà Thượng Hương trong “Nữ sinh cá biệt” là trường hợp tiêu biểu. 16 tuổi, khi bạn bè còn được gia đình che chở, Hương đã phải tự lập. Bố vướng vòng lao lý, mẹ bỏ đi, em vừa học vừa làm thêm. Từ những bộ quần áo hàng thùng về, Hương sáng tạo thành các mẫu thời trang để kiếm tiền lo thuốc men cho bà và trang trải cuộc sống. Nghịch cảnh khiến em có những biểu hiện khác biệt nhưng thay vì được cảm thông, em lại phải đối diện với ánh nhìn định kiến, thậm chí có phụ huynh yêu cầu chuyển em khỏi lớp. Cô chủ nhiệm đã đến nhà nắm bắt hoàn cảnh và đứng ra bảo vệ học trò. Cách cư xử thấu tình đạt lý của cô giáo đã giúp em có niềm tin, học tập tốt và sau này trở thành nhà thiết kế thời trang. Qua câu chuyện, tác giả gợi nhắc bạn đọc hãy nhìn vào hoàn cảnh, đừng vội đánh giá một con người từ những biểu hiện bên ngoài.

Cùng mạch đề tài giáo dục, truyện ngắn “Cô giáo dạy môn Sinh” khắc họa cô giáo Thanh Liêm tận tâm với nghề, đồng thời đặt bên cạnh Lê Bo - một người thầy bị tha hóa, có hành vi lệch chuẩn với học sinh. Sự đối lập giữa hai nhân vật cho thấy tác giả không tô hồng môi trường giáo dục mà nhìn nhận ở nhiều chiều với cả điều đáng trân trọng và những góc khuất cần suy ngẫm.

Bên cạnh đề tài giáo dục, tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình và thiếu nhi cũng là mạch cảm hứng nổi bật trong tập truyện ngắn “Nữ sinh cá biệt”. “Cọ xòe ô che nắng” viết về mối tình dang dở của người lính trong chiến tranh và cô gái Huế; dù không nên duyên nhưng khi gặp lại lúc tóc điểm bạc, họ vẫn dành cho nhau sự trân trọng. “Chuyện tình của một người nuôi tu hài” kể về cô Nụ tìm được hạnh phúc sau một lần bị phụ bạc. “Thuốc tiên của mẹ” đề cao sự kiên nhẫn, vị tha của người vợ, đồng thời gợi nhắc phụ huynh cần thấu hiểu thế giới của trẻ nhỏ. Đáng chú ý, “Con trai bé bỏng” và “Tiến sĩ vỡ lòng” lấy nguyên mẫu từ con trai nhà văn, qua đó khắc họa vẻ đẹp của tình mẫu tử qua những biểu hiện hồn nhiên, chân thật trong cuộc sống.

Truyện ngắn và ký “Người không bình thường” của nhà văn Đoan Trang.

Không chỉ viết về những người tốt, tác giả còn khắc họa các nhân vật nóng nảy, phiến diện như bà Hậu trong “Bố chồng tôi”, đối xử tệ bạc với vợ con như Vũ Đình Vi trong “Thuốc tiên của mẹ” hoặc phụ tình như Nhân trong “Chuyện tình của một người nuôi tu hài”. Cùng với đó, chị dành nhiều trang viết cho những con người sống chân thật, giản dị và tử tế như Trung tá Nam trong “Bố chồng tôi”, Nụ trong “Chuyện tình của một người nuôi tu hài” hay Nguyên trong “Tiến sĩ vỡ lòng”. Sự đan xen giữa những gam màu sáng - tối, tốt - xấu khiến thế giới nhân vật của chị trở nên gần gũi, chân thực với đời sống.

Từ phận người đến những suy ngẫm về cuộc sống

Đến tập truyện ngắn và ký “Người không bình thường” (NXB Văn học, 2026), thế giới nhân vật của Đoan Trang tiếp tục được mở rộng. Với hơn 200 trang, gồm 10 truyện ngắn và 5 bút ký, tập sách mở ra nhiều mảng đề tài, từ giáo dục, gia đình, tình yêu đến quê hương, người lính biên phòng và khoa học. “Đề thi cuộc đời”, “Thầy ơi” viết về giáo dục học đường, tình cảm thầy trò. “Bác sĩ gà” đặt vấn đề về sự thấu hiểu trẻ nhỏ từ cả giáo viên và phụ huynh. Các truyện “Phía sau cảnh đời”, “Câu chuyện tư vấn”, “Đám cưới vàng” khai thác những mối quan hệ, cách ứng xử trong đời sống gia đình và xã hội. “Đỡ đẻ cho cau” cho thấy sự kết hợp giữa kiến thức khoa học và trải nghiệm thực tế.

Đáng chú ý, “Người không bình thường” được chọn làm nhan đề của tập sách. Qua nhân vật Phương Hà, một Tiến sĩ Sinh học không chấp nhận con đường được gia đình sắp đặt, tác giả đặt ra vấn đề về quyền lựa chọn “lối đi” của mỗi người. Câu chuyện cũng gợi nhắc các bậc làm cha, làm mẹ cần tôn trọng lựa chọn và quyết định của con cái.

Nếu “Người không bình thường” đặt nhân vật trước vấn đề về việc lựa chọn cách sống thì “Mối tình mô típ thiên nga” lại khai thác vẻ đẹp cùng những mong manh của tình yêu. “Gặp nhau ở bến cô Liêu” kể về mối tình sâu đậm nhưng dang dở bởi hiểu lầm của một người lính. Khi anh hiểu ra sự thật thì người thương đã hy sinh. Bến cô Liêu trở thành nơi anh tìm về tưởng nhớ; từ ghen tuông với mối tình đầu của chồng, người vợ thấu hiểu và cùng chồng thả hoa cho người đã khuất. Câu chuyện gợi lên vẻ đẹp của tình yêu và sự thấu hiểu.

Bên cạnh truyện ngắn, các bút ký trong “Người không bình thường” mở rộng không gian sáng tác của Đoan Trang đến những miền đất và con người có thật. Các trang viết về người lính biên phòng gần dân, bám địa bàn; người thầy có tầm nhìn và tấm lòng cao cả cùng vẻ đẹp quê hương đều chứa đựng sự trân trọng của tác giả.

Từ “Nữ sinh cá biệt” đến “Người không bình thường”, Đoan Trang cho thấy sự mở rộng về đề tài và chiều sâu trong cách nhìn cuộc sống. Những trang viết của chị mang đậm hơi thở cuộc sống, hướng đến những giá trị nhân văn, đề cao sự thấu hiểu và cách con người trân trọng nhau.

Bài và ảnh: Tường Vân