Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi và thơ “ba chiều cạnh” của Phạm Thanh Phương

Phạm Thanh Phương là một người thơ cần mẫn - đa cảm, một hồn thơ mê say - năng sản, một phong cách thơ đa chiều - xúc hợp. Với tám tập thơ đã ấn hành (trong đó có ba tập thơ thiếu nhi), thi nhân đã băng qua nhiều mùa cảm xúc, bước trên nhiều lối đường tưởng tượng, du hành đến nhiều cảnh giới thi ca. Tập thơ mới nhất của anh - “Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi” là kết tinh của một thứ thơ “ba chiều cạnh”: “tam nhân hành”, thơ trải nghiệm, kết nối, và thơ đi - đến.

Ảnh: Ngọc Minh

1. Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi là thơ “tam nhân hành” bởi từ những bóng hình vân chữ của thi tập, độc giả thấy được ba tư cách của chủ thể sáng tạo: nhà báo, nhà sinh thái và nhà triết lý. Đó chính là “tam nhân hợp nhất” làm nên ngòi bút Phạm Thanh Phương. Có lẽ do ảnh hưởng từ nghề báo nên nhiều bài thơ trong tập này ngồn ngộn hơi thở và nhịp sống đương đại. Nhà thơ cất lên tiếng nói quan hoài trước thực tại muôn màu của cuộc sống, quan tâm mật thiết đến những điểm nóng của xã hội. Anh thương xót cho Hồ Tây bị cắt bánh chia phần. Bằng ngòi bút thơ - báo sắc sảo, tác giả của “Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi” phê phán trực diện, không hề khoan nhượng những thói đời đen bạc. Anh chỉ trích những kẻ dùng ba tấc lưỡi nịnh hót: “Khen cho chết, lưỡi bon bon/Vàng, thau lẫn lộn bôi trơn kiếp người” (Nựng); phê phán thói bè phái, mê đắm bá quyền (Mưa trăng trối); lên án những kẻ khua môi múa mép, đánh tráo thật - giả, lấy vải thưa che mắt thánh, dìm lương tri xuống bùn đen (Trơn tuột); căm ghét thói giả tạo, hãm hại lẫn nhau: “Ngàn năm xoay mãi cuộc cờ/Bẫy nhau mà cứ giả vờ hồn nhiên...” (Còn mãi cuộc cờ); chê cười thói khôn lỏi, đổ vấy trách nhiệm lên người khác (Nhổ nhầm),...

Tập thơ này còn thấm đẫm tinh thần trách nhiệm môi sinh, ngập tràn diễn ngôn sinh thái, đưa Phạm Thanh Phương tiệm cận vai trò của một nhà hoạt động kêu đòi công bằng cho những nỗi đau môi trường. Anh đau đáu trước nạn phá rừng để cho những xác thông khô lẫn với màu da thịt con người ở các ngôi nhà phố thị. Gỗ rừng “ốp quanh trần nhà” đồng nghĩa với rừng bị tước đoạt màu xanh, bỏ lại khoảng trời trống hoác (Giấc mơ thông cỗi). Anh sẵn sàng hóa thân vào những cây đào rừng xuống phố để thấm đượm mỗi giọt mồ hôi, để đồng cảm với công sức của những người chật vật mưu sinh. Tiếng nói sinh thái của Phạm Thanh Phương cất lên mạnh mẽ, cho thấy mối bận tâm sâu sắc của anh về môi sinh. Đỉnh điểm, trong “Nguồn lũ”, nhà thơ thể hiện nỗi niềm đồng cảm, sẻ chia, đậm tình nhân văn với đồng bào, quê hương.

Nổi bật nhất trong cấu trúc tác giả “tam nhân hành” ở Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi chính là kiểu thi nhân - nhà triết lý. Thơ Phạm Thanh Phương là nỗ lực trình hiện chiều sâu suy tư bằng cái nhìn thơ ca vừa bình dị vừa diệu vợi. Nhìn chung, thi tập này chứa đựng kiểu triết nghiệm gần gũi và chịu ảnh hưởng đậm nét của tư tưởng Phật giáo. Nhà thơ thấu triệt quy luật thành - trụ - hoại - diệt của trần thế: “Hoa nhìn tôi - một vòng đời/ Cái vòm ảo ảnh tơi bời hư không”. Vì vậy, anh cố gắng giữ lại chút gì dưới tầng cát bụi: “Hoa tàn, hương để trong trời/ Đất dang tay đón tiếng rơi luân hồi!” (Hoa nhìn tôi). Anh không chấp nhận một kiếp sống hoài phí, nhàn nhạt mà anh hướng đến cũng như hiệu triệu mọi người hãy tạo sinh và truyền trao những giá trị tốt đẹp, để một mai ta trở về với đất, những gì còn lại là vết thơm thiện lành. Vì hiểu lẽ vô thường của cõi tạm, thấy được nỗi khổ đua tranh của người đời nên Phạm Thanh Phương nguyện cầu cho tha nhân: “Cho người mắc cạn được - thua/ Bước ra ngửa mặt cơn mưa khải huyền!” (Chuyển mùa). Thậm chí, một số bài thơ của anh còn tiết chế câu chữ đến mức tối giản để hướng đến một kiểu “kinh kệ” hàm súc, đưa người đọc đến cảnh giới chữa lành bằng những thông điệp rất thiền, như “Đêm”, “Nhầm”,... Thơ triết lý của Phạm Thanh Phương không phải để “làm màu” mà hướng đến soi thân, sửa mình và soi người, sửa đời.

2. Kiểu thơ “ba chiều cạnh” của Phạm Thanh Phương trong Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi còn được chạm trổ bằng những vần thơ kết nối, du hành, trải nghiệm. Thi nhân nỗ lực kết nối với kho tàng văn hóa dân gian, với những câu chuyện, thành ngữ, tục ngữ, ca dao,... được chuyển hóa uyển chuyển vào thơ: “Trâu cày không được thịt”, “Gửi vàng ai chọn mặt” (Biết về đâu bây giờ?); hình ảnh Mẹ Sanh hay Mẹ Sinh, Bà Mụ theo quan niệm dân gian, những tiên nương phụ trách vấn đề sinh nở (Nhầm),... Thơ của anh còn đưa độc giả vào miền liên văn hóa, chẳng hạn “Thình lình” là cuộc hội ngộ với Thị Mầu, với táo rụng sân đình; anh đọc lại Truyện Kiều để xót xa cho nàng Thúy Vân (Đọc lại Kiều, xót Thúy Vân),...Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi còn là thơ đi - đến, bởi tập thơ đã khắc họa bức tranh Tổ quốc muôn màu bằng hành trình lãng du của Phạm Thanh Phương. Trong tập này, độc giả được hòa mình với Hồ Tây, phá Tam Giang, Kim Sơn, cao nguyên đá Đồng Văn, Thành Nhà Hồ, sông Mã, Hồ Gươm, chùa Thiên Mụ, chùa Bổ Đà,... Mỗi địa danh là một nỗi niềm, một tâm sự chất chứa trong trái tim và ngòi bút đầy ưu tư của thi nhân. Khi đề cập lối thơ “ba chiều cạnh” trong Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi, có lẽ vùng tâm cảm đáng trân trọng nhất chính là lòng thương người nhiệt thành, tình yêu đa màu sắc và tinh thần nhân đạo thường trực của tác giả. Nhà thơ có mặt để chứng kiến, lắng nghe để thấu hiểu, nghĩ suy để đồng vọng. Vì vậy, thơ anh lan tỏa làn sóng cảm thông, sẻ chia rất đỗi tình người. Anh dâng nén tâm hương cho những nạn nhân xấu số của vụ chìm tàu Vịnh Xanh 58 trên vịnh Hạ Long (ngày 19/7/2025); quan tâm đến những phận nghèo giữa phồn hoa đô thị, để nấc lên khúc nghẹn ngào cho những tiếng rao đêm (Lời rao phố). Thi tập của Phạm Thanh Phương luôn chứa chan tình cảm, bỏng rẫy yêu thương. Anh viết về cha với đôi mắt che đậy nỗi hi sinh, với dáng hình trong những cơn ho khan bỏng rát màn đêm và niềm vui đơm bông sau những nhọc nhằn (Ho đêm). Anh nhìn chiếc gai bưởi khêu ốc mà chạnh lòng nhớ người mẹ đã khuất (Gai bưởi thèm tay khêu). Anh viết cho người bạn đời với tình cảm chân thành và tấm lòng biết ơn (Thương nhau),...

3. Về mặt thi pháp, hai điểm đáng chú ý của Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi là thể thơ và ngôn ngữ. Độc giả có thể viễn du qua nhiều thể thơ từ ba - bảy chữ, lục bát, tự do, hỗn hợp, thơ cũ và mới, thơ truyền thống và thơ hiện đại. Về căn bản, Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi không đánh đố về nghĩa, không làm dáng kiểu cách mà chất phác, tự nhiên tiếp cận người yêu thơ. Bên cạnh đó, về mặt ngôn ngữ, thi tập này có một điểm thú vị ở khả năng sử dụng một số từ ít gặp trong thơ khá mượt mà, và qua đó, mở rộng biên độ ý nghĩa và cảm xúc cho thơ. Trong hành trình đọc Hoa ngắm tôi, Trăng vẽ tôi, thỉnh thoảng độc giả bắt gặp những từ như “bung biêng”, “lểnh lảng”, “chung chiêng”, “lềnh phềnh”,... đã được tác giả xử lý một cách khéo léo để tạo ra những câu thơ kiểu như “Ta như khế rụng góc vườn/ Cái nhìn lểnh lảng vội trườn lợt thu!” (Lểnh lảng). Cách dùng từ này đã giúp Phạm Thanh Phương tạo ra những hình ảnh thơ độc lạ, giàu cảm xúc: “Tạ từ chếnh choáng tháng giêng/ Tôi cùng hương đất chung chiêng lên ngồng!” (Trăng vẽ tôi).

Phạm Thanh Phương luôn vùng vẫy giữa miền thi ca để tìm lối đi/ thoát cho mình, làm nên một hồn thơ xúc cảm nhiệt thành, trải nghiệm sâu rộng, chất chứa ưu tư, thấm đẫm nhân ái, đong đầy trách nhiệm. Đáng trân trọng hơn cả, dù đứng giữa phong ba hay vừa qua cơn bão lớn, nhà thơ vẫn giữ riêng niềm tin vào tương lai và lạc quan giữa gian khó: “Còn chồi thì hãy còn cây/ Mồ hôi còn đó lại gây hạt vàng/ Bão chồng bão quét vẹo làng/ Sáng trăng rôm rốp thẳng hàng cấy trăng!” (Chạy bão). Đó là cảm hứng sống tích cực đầy trân quý. Với những chiêm nghiệm và tấm lòng thiện lành ấy, thơ Phạm Thanh Phương sẽ còn vận động để tiếp tục làm mới mình, kiến tạo những chân trời xúc cảm khác lạ, bước ra khỏi mọi chiều cạnh để đem đến cho độc giả những trải nghiệm đọc riêng.

Nguyễn Anh Dân (CTV)