[Thanh Hóa xưa và nay] Dấu xưa còn lại giữa lòng phố thị

Có những di tích không đồ sộ, nhưng chỉ cần đứng trước những pho tượng đá phủ màu thời gian, người ta vẫn có thể cảm nhận một phần lịch sử đã đi qua. Lăng Quận Mãn ở phường Đông Quang, tỉnh Thanh Hóa là một nơi như thế. Gần 300 năm trôi qua, tượng đá, văn bia và dấu tích kiến trúc nơi đây vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về một con người, một thời đại và tài nghệ của những người thợ đá xứ Thanh.

Lăng Quận Mãn được xây dựng vào thế kỷ XVIII, dưới thời Lê Trung hưng, gắn với Quận công Lê Trung Nghĩa, người quê làng Tu, thôn Nhuệ, xã An Hoạch, tổng Quảng Chiếu, huyện Đông Sơn xưa.

Xuất thân nghèo khó, ông gia nhập quân cấm vệ rồi dần được thăng đến chức Đô đốc Tổng trấn, tước Quận công. Người dân quen gọi ông là Quận Mãn.

Trước khi qua đời năm 1786, ông cho xây dựng khu lăng mộ trên quê hương.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của khu lăng là nghệ thuật điêu khắc đá. Những khối đá xanh núi Nhồi, vốn làm nên danh tiếng nghề đá xứ Thanh, qua bàn tay nghệ nhân trở thành tượng người, voi, ngựa và các linh vật. Lăng hiện nằm trong cụm Di tích nghệ thuật và thắng cảnh núi An Hoạch, được xếp hạng Di tích cấp quốc gia năm 1992.

Bước vào khu lăng, nổi bật là những hàng tượng đá đứng chầu. Hai bên có tượng quan văn, quan võ; phía ngoài là voi, ngựa. Ở vị trí cao nhất là ngai đá, phía trước có bàn đá nguyên khối.

Dù đã chịu tác động của thời gian, nhiều pho tượng vẫn giữ được đường nét, dáng đứng và thần thái, cho thấy trình độ chạm khắc đá của người xưa.

Đáng chú ý, khu lăng còn lưu giữ bốn tấm bia đá lớn khắc chữ Hán, ghi lại tiểu sử Quận công Lê Trung Nghĩa cùng những thông tin về các làng từng được ông chu cấp và việc thờ cúng sau khi ông qua đời.

Văn bia được cho là do Lê Quý Thuần, con trai nhà bác học Lê Quý Đôn biên soạn.

Những tấm bia không chỉ có giá trị nghệ thuật, mà còn là nguồn tư liệu quý để tìm hiểu lịch sử xã hội của vùng đất này.

Thời gian và chiến tranh đã khiến diện mạo khu lăng có nhiều thay đổi. Nhà thờ xưa nay chỉ còn dấu tích nền móng, một số hiện vật bị hư hại, xuống cấp.

Tuy vậy, phần cốt lõi của quần thể tượng đá vẫn được lưu giữ, để những đường đục của người thợ xưa tiếp tục hiện diện giữa đời sống hôm nay.

Nhìn từ hiện tại, Lăng Quận Mãn không chỉ có giá trị bởi tuổi đời gần ba thế kỷ. Đó còn là dấu tích của một nghề thủ công từng phát triển rực rỡ ở xứ Thanh. Những nghệ nhân vô danh không để lại tên trên từng pho tượng, nhưng để lại tài nghệ trong từng đường nét.

Giữa một đô thị đang đổi thay từng ngày, những di tích như Lăng Quận Mãn khiến “xưa và nay” trở nên gần gũi.

Giữ lại những dấu tích ấy cũng là giữ lại một phần ký ức của xứ Thanh, để giữa nhịp sống hiện đại, người hôm nay vẫn có thể tìm thấy tiếng vọng của một vùng đất từ gần ba thế kỷ trước.

Minh Hương (tổng hợp)/Ảnh Hoàng Đông