[Thanh Hóa xưa và nay] Di sản văn hoá “Múa đèn chạy chữ và hát chèo chải cổ” ở xã Thiệu Quang

Nghệ thuật trình diễn dân gian “Múa đèn chạy chữ và hát chèo chải cổ” ở xã Thiệu Quang, tỉnh Thanh Hóa đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2023. Những năm qua, chính quyền và Nhân dân trong xã đã quan tâm gìn giữ để “Múa đèn chạy chữ và hát chèo chải cổ” mãi là giá trị văn hóa tinh thần không thể thiếu của người dân ở miền quê sông nước này.

Làng Nhân Cao (còn gọi là làng Ngói), xã Thiệu Quang, là ngôi làng nhỏ nằm bên hữu ngạn sông Mã hình thành cách đây khoảng 600 năm, người dân chủ yếu làm nghề chài lưới. Khi dân cư đông đúc, họ tập trung khai phá đất hoang làm thành đồng ruộng, lập xóm, làng. Cái tên đầu tiên của làng là Ngư Võng Phường với nghĩa là làng làm nghề đánh bắt cá bằng chài lưới. Đến nay, nghề chài lưới trên sông không còn, Nhân Cao trở thành làng thuần nông nhưng những biểu hiện văn hóa sông nước còn rất đậm đà trong mọi phong tục, tập quán của làng. Đặc biệt là nghệ thuật trình diễn dân gian “Múa đèn xếp chữ và hát chèo chải cổ”.

Các cụ cao niên trong làng cho biết, không ai nhớ nghệ thuật trình diễn dân gian “Múa đèn chạy chữ và hát chèo chải cổ” ở làng Nhân Cao có từ bao giờ, chỉ biết điệu múa này gắn liền với Lễ hội Ngư Võng Phường được tổ chức tại đình làng từ ngày 8 - 12 tháng Giêng hằng năm.

Theo các nhà nghiên cứu, điệu múa đèn chạy chữ và hát chèo chải cổ ở làng Nhân Cao mô phỏng động tác lao động sản xuất của ngư dân sống trên sông nước, gồm 8 tiết mục trong đó có 3 tiết mục hát, múa chèo chải cổ; 5 tiết mục hát múa đèn xếp chữ với nội dung ca ngợi công ơn Đức Thánh cả, Thành hoàng làng và các vị thần linh, tổ nghề, tiền nhân bảo vệ, che chở, phù hộ cho dân làng được yên ổn mưu sinh trên sông nước trước những khắc nghiệt của thiên nhiên. Đồng thời cũng là ước mong của người dân về một cuộc sống ấm no, bình an, hạnh phúc.

Nét độc đáo, đặc sắc trong điệu “Múa đèn chạy chữ, hát chèo chải cổ” chính là sự kết hợp của hai hình thức hát chèo chải cổ và múa đèn. Trên nền nhạc múa hát giáo đèn, những cô gái trong đội múa đèn đội lên đầu đĩa có 5 ngọn đèn, vừa hát, vừa múa và cuối cùng là xếp các chữ như: Nhất, Nhị, Tam, Tứ và Ngũ hay Mưa thuận gió hòa, Quốc thái dân an. Động tác chủ đạo trong các bài múa này là sự nghệ thuật hóa hoạt động thực tế trong lao động, sản xuất như, chèo thuyền, kéo lưới, kéo chài... thu lượm sản vật trên sông nước.

Thông qua lễ hội Ngư Võng Phường và thực hành “Múa đèn xếp chữ và hát chèo chải cổ” nhiều giá trị khoa học, lịch sử, văn hóa được trao truyền cho các thế hệ nối tiếp góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa cổ truyền của cộng đồng làng Nhân Cao nói riêng và văn hóa Xứ Thanh nói chung. Với các giá trị văn hóa, tháng 3/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận nghệ thuật trình diễn dân gian “Múa đèn chạy chữ và hát chèo chải cổ” là Di sản Văn hóa Phi Vật thể Quốc gia.

Cũng như nhiều di sản văn hóa phi vật thể khác, Múa đèn chạy chữ - Hát chèo chải cổ ở xã Thiệu Quang từng có nguy cơ bị mai một. Thế nhưng, mạch ngầm văn hóa của miền quê sông nước này chưa bao giờ tắt. Chính quyền và các nghệ nhân, những người dân làng Nhân Cao nói riêng, xã Thiệu Quang nói chung luôn nỗ lực gìn giữ, bảo tồn, thực hành, phát huy, để nghệ thuật “Múa đèn xếp chữ và hát chèo chải cổ” ngày càng có sức sống bền vững, lan tỏa sâu rộng và tiếp tục tỏa sáng trong dòng chảy văn hóa của dân tộc.

Mai Hương