[Thanh Hóa xưa và nay] Những sợi thổ cẩm nối mạch văn hóa xứ Thanh

Giữa không gian đại ngàn của miền Tây xứ Thanh, từ bao đời nay, tiếng thoi dệt vải lách cách bên hiên nhà sàn đã trở thành giai điệu quen thuộc, gắn liền với tâm hồn và đời sống của đồng bào Thái, Mường. Thổ cẩm không đơn thuần là tấm vải mặc hàng ngày, mà là kho tàng văn hóa dân gian, nơi ghi dấu tri thức bản địa và hoa văn tinh xảo được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Với đồng bào Thái, Mường ở miền núi Thanh Hóa, dệt thổ cẩm không đơn thuần là một nghề thủ công. Những hoa văn được tạo nên trên mặt vải gắn với đời sống, tín ngưỡng của mỗi cộng đồng. Nghề được trao truyền chủ yếu trong gia đình, từ bà, mẹ đến con gái. Vì thế, phía sau một tấm thổ cẩm không chỉ có sự khéo léo của đôi tay, mà còn có ký ức về nếp sống và cách người phụ nữ gìn giữ bản sắc của dân tộc mình.

Điều làm nên nét riêng của thổ cẩm xứ Thanh xưa trước hết nằm ở quy trình hoàn toàn thủ công. Từ trồng bông, nuôi tằm, kéo sợi đến nhuộm màu từ lá, vỏ, rễ cây, mỗi công đoạn đều gắn với sự khéo léo và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trên cạp váy, khăn đội đầu hay những tấm vải, các họa tiết mô phỏng hoa lá, muông thú và thiên nhiên không chỉ tạo nên vẻ đẹp riêng, mà còn gửi gắm ước vọng về cuộc sống ấm no, bình yên và sự gắn bó hài hòa với núi rừng.

Nhưng sự thay đổi của đời sống từng khiến nghề truyền thống đứng trước không ít thử thách. Các sản phẩm may mặc công nghiệp ngày càng phong phú, trong khi dệt thủ công đòi hỏi nhiều thời gian, công sức. Ở một số nơi, số người còn gắn bó với khung cửi giảm dần, đặt ra câu chuyện làm thế nào để nghề không chỉ được nhớ đến như một nét văn hóa của quá khứ mà tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hiện tại.

Những năm gần đây, tại một số địa phương miền Tây xứ Thanh, nghề dệt thổ cẩm đang có những chuyển động mới. Đặc biệt, trong giai đoạn 2019 - 2025, tỉnh Thanh Hóa đã triển khai các hoạt động bảo tồn, khôi phục và phát huy di sản văn hóa phi vật thể về trang phục truyền thống, trong đó có nghề thêu, dệt thổ cẩm và nghệ thuật thêu hoa văn. Việc tổ chức liên hoan, tập huấn, truyền dạy kỹ năng được xác định là một trong những hướng để nghề truyền thống có thể tiếp tục được duy trì.

Từ những khung cửi trong các gia đình, nhiều nhóm dệt được duy trì, tạo việc làm và từng bước hình thành sản phẩm phục vụ đời sống. Một số địa phương tổ chức các lớp truyền dạy nghề, thu hút phụ nữ tham gia, qua đó tạo thêm lực lượng kế cận cho nghề truyền thống.

Sự thay đổi còn thể hiện ở chính sản phẩm. Bên cạnh những trang phục, khăn, vải truyền thống, thổ cẩm ngày nay được làm thành túi, đồ lưu niệm, gối, chăn, vật dụng trang trí và nhiều sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng. Những hoa văn quen thuộc vẫn được giữ lại, trong khi cách làm sản phẩm trở nên linh hoạt hơn để thích ứng với thị trường.

Đi qua thời gian, một tấm thổ cẩm có thể thay đổi công năng, kiểu dáng; nhưng giá trị cốt lõi của nghề vẫn nằm ở bàn tay người dệt và những hoa văn được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bởi vậy, giữ nghề hôm nay không chỉ là giữ lại một cách làm ra sản phẩm. Đó còn là giữ ký ức của những nếp nhà, giữ những hoa văn kể chuyện về cộng đồng và tạo cho những giá trị ấy một đời sống mới.

Minh Hương (tổng hợp)/Ảnh tư liệu