Tiếp nối tinh thần Cách mạng Tháng Tám trong kỷ nguyên mới (Bài 1): Mùa thu Độc lập năm 1945

Những ngày tháng tám, trong không gian yên tĩnh của Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, tôi đứng dưới lá cờ đỏ sao vàng nổi bật trên trần nhà của phòng “Truyền thống yêu nước và cách mạng Thanh Hóa giai đoạn 1858-1945”. Giữa gian phòng, tượng Bác Hồ kính yêu được đặt trang trọng. Xung quanh là những hình ảnh, tư liệu, hiện vật đã ngả màu thời gian - nơi lưu giữ mùa thu độc lập, tự do năm 1945 được đánh đổi bằng biết bao xương máu của các thế hệ cha ông.

Phòng trưng bày “Truyền thống yêu nước và cách mạng Thanh Hóa giai đoạn 1858-1945" tại Bảo tàng tỉnh.

Từ cuối năm 2025, Phòng trưng bày “Truyền thống yêu nước và cách mạng Thanh Hóa giai đoạn 1858-1945”, Bảo tàng tỉnh, được chỉnh lý, nâng cấp theo hướng khoa học và trực quan hơn. Nằm trang trọng trong tủ kính là “Bức thư của đồng chí Nguyễn Ái Quốc gửi về kêu gọi quốc dân Việt Nam” viết vào tháng 8/1945. Lời kêu gọi giản dị mà tha thiết “Hỡi đồng bào yêu quý!” cùng dòng kết thúc giục giã “Tiến lên! Tiến lên! Dưới lá cờ Việt- Minh, đồng bào hãy dũng cảm tiến lên!” cho thấy sự chuẩn bị công phu, kỹ lưỡng trong việc tập hợp sức mạnh toàn dân trước giờ Tổng khởi nghĩa.

Đặt cạnh đó là chiếc trống lệnh dùng trong cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở huyện Hoằng Hóa cũ ngày 24/7/1945; những thanh kiếm, mã tấu mộc mạc của ông Lê Đức Khanh, thôn Mỹ Lý Thượng, xã Bắc Lương, huyện Thọ Xuân cũ (nay thuộc xã Thọ Long),... minh chứng cho ý chí sắt đá của quân và dân xứ Thanh.

Trong không gian phòng trưng bày, bức tranh sơn dầu tái hiện cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại huyện Thiệu Hóa cũ ngày 19/8/1945 với không gian rợp cờ đỏ sao vàng và bức tranh sơn dầu tái hiện Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời tỉnh Thanh Hóa ra mắt tại thị xã (nay là phường Hạc Thành) ngày 23/8/1945. Hàng nghìn người tập trung, cờ đỏ sao vàng xuất hiện, khí thế sục sôi trên khắp các tuyến đường ở thị xã Thanh Hóa cũ. Phòng trưng bày còn có hình ảnh đồng chí Lê Tất Đắc (1906-2000), Chủ tịch Ủy ban Cách mạng lâm thời tỉnh năm 1945 và tấm bản đồ “Cách mạng Tháng Tám 1945 ở Thanh Hóa” với những ngôi sao đỏ trải dài từ Thiệu Hóa, Cẩm Thủy, Vĩnh Lộc, Yên Định đến Quảng Xương, Hậu Lộc... Bức ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 được đặt ở vị trí trung tâm như một điểm kết nối khát vọng của xứ Thanh với vận mệnh chung của cả dân tộc.

Gắn bó công việc tại bảo tàng suốt 12 năm, chị Hoàng Mai Hương, cán bộ Phòng Trưng bày - Tuyên truyền thuộc lòng từng câu chuyện phía sau mỗi hiện vật. Nhiều năm, chị Hương cùng đồng nghiệp vừa tỉ mỉ bảo quản tư liệu, vừa trực tiếp thuyết minh, đưa lịch sử đến gần hơn với công chúng bằng những câu chuyện xúc động. Với mỗi hiện vật, phần chú thích và câu chuyện đi kèm được chú trọng để người xem, nhất là thế hệ trẻ, có thể hiểu được hoàn cảnh ra đời và giá trị của hiện vật.

Chị Dương Thị Mỹ Dung, Trưởng Phòng Trưng bày - Tuyên truyền, cho biết: “Sau đợt chỉnh lý cuối năm 2025, Phòng trưng bày “Truyền thống yêu nước và cách mạng Thanh Hóa giai đoạn 1858-1945” hiện giới thiệu hơn 200 tài liệu, hiện vật, hình ảnh. Chúng tôi thường xuyên nghiên cứu, bổ sung tư liệu để mỗi hiện vật không chỉ là kỷ vật lưu giữ, mà còn tiếp tục kể câu chuyện về truyền thống yêu nước của quê hương”.

Ngược dòng lịch sử, ngày 1/9/1858, khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta. Trước sự đầu hàng của triều đình nhà Nguyễn, Nhân dân ta cương quyết đứng lên chống lại bọn cướp nước và bè lũ bán nước. Hưởng ứng chiếu Cần Vương chống Pháp của vua Hàm Nghi, Nhân dân Thanh Hóa từ miền xuôi đến miền ngược hăng hái tham gia các cuộc khởi nghĩa Ba Đình, Hùng Lĩnh dưới sự lãnh đạo của những sĩ phu yêu nước tiêu biểu như Tống Duy Tân, Hoàng Bật Đạt, Trần Xuân Soạn, Cầm Bá Thước... Dù bị kẻ thù dìm trong biển máu, những tấm gương ấy vẫn ngời sáng tinh thần bất khuất cuối thế kỷ XIX.

Những tư liệu, hiện vật ghi dấu lịch sử Thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Bước sang đầu thế kỷ XX, những người con ưu tú của quê hương Thanh Hóa như Đinh Chương Dương, Lê Mạnh Trinh, Lê Hữu Lập... được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp đào tạo, tiếp thu Chủ nghĩa Mác - Lênin, trở thành những hạt nhân nòng cốt cho phong trào cách mạng địa phương. Sự xuất hiện của hai tổ chức tiền thân là Tân Việt Cách mạng Đảng và Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã tạo tiền đề vững chắc cho Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Thanh Hóa ra đời.

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam thành lập. Sự kiện vĩ đại này có tác động sâu sắc, toàn diện và trực tiếp đến phong trào cộng sản Thanh Hóa. Tháng 6/1930, Chi bộ cộng sản đầu tiên ở Thanh Hóa ra đời tại làng Hàm Hạ, xã Đông Tiến, huyện Đông Sơn (nay là phường Đông Tiến, tỉnh Thanh Hóa). Tháng 7/1930, hai Chi bộ Phúc Lộc, xã Thiệu Tiến, huyện Thiệu Hóa (nay là xã Thiệu Tiến, tỉnh Thanh Hóa) và Yên Trường, xã Thọ Lập, huyện Thọ Xuân (nay là xã Thọ Lập, tỉnh Thanh Hóa) được thành lập. Ngày 29/7/1930, Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Thanh Hóa được thành lập tại làng Yên Trường. Từ đây, giai cấp công nhân có đội tiên phong của mình trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng ở Thanh Hóa.

Mạch nối cách mạng tiếp tục dâng cao khi ngày 19/9/1941, Đội du kích Ngọc Trạo - lực lượng vũ trang đầu tiên của Nhân dân Thanh Hóa ra đời tại Chiến khu Ngọc Trạo (huyện Thạch Thành cũ). Sự kiện này đánh dấu bước chuyển quan trọng, kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang. Đến ngày 24/7/1945, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi trọn vẹn tại Hoằng Hóa đã tạo sức nén thúc đẩy các địa phương trong tỉnh đồng loạt đứng lên. Ngày 23/8/1945, Chính quyền Cách mạng lâm thời tỉnh Thanh Hóa ra mắt đồng bào tại thị xã (nay là phường Hạc Thành). Hàng nghìn người tập trung trên các tuyến phố, cờ đỏ sao vàng xuất hiện khắp nơi. Một chính quyền mới đã ra mắt đồng bào trong không khí của một mùa thu đặc biệt. Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh long trọng đọc Bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Nhà nước công nông đầu tiên ở khu vực Đông Nam Á.

Thắng lợi của Cuộc tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 tại Thanh Hóa là đỉnh cao của ý chí cách mạng, thể hiện tinh thần mưu trí, dũng cảm, chủ động và sáng tạo của Đảng bộ và Nhân dân xứ Thanh. Mở ra trang sử mới và đặt nền móng sức mạnh vững chắc để Thanh Hóa cùng cả nước vượt qua mọi khó khăn, gian khổ trong các giai đoạn lịch sử để quê hương, đất nước trường tồn, vững vàng như hôm nay.

Bài và ảnh: Ngọc Huấn