Chạm vào “hồn làng” xưa dưới mái đình

Những mái đình hàng trăm năm tuổi ở xứ Thanh không chỉ lưu giữ dấu ấn kiến trúc, tín ngưỡng mà còn kể câu chuyện về lịch sử hình thành, phong tục và đời sống văn hóa của mỗi làng quê. Qua từng mái ngói, nét chạm khắc và những câu chuyện được gìn giữ từ đời này sang đời khác, hành trình khám phá đình làng cũng là hành trình chạm vào hồn cốt văn hóa xứ Thanh.

Đình làng Tiên Hòa, nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người dân nơi đây.

Trong đời sống làng xã Việt Nam, đình làng không chỉ là công trình kiến trúc tín ngưỡng, nơi thờ Thành hoàng làng với ước mong được che chở, phù trợ, mà còn là không gian hội họp, bàn việc chung của cộng đồng. Dưới mái đình, những mối liên kết cộng đồng được hình thành, gìn giữ và bền chặt.

Dừng chân bên những mái ngói rêu phong, ngắm nhìn hệ thống cột, xà, kèo cùng những đường chạm khắc tinh xảo, du khách có thể cảm nhận dấu ấn kiến trúc và quan niệm thẩm mỹ của người xưa. Cùng với những câu chuyện, giai thoại được người dân lưu truyền, mỗi ngôi đình còn là một lát cắt về lịch sử hình thành làng, phong tục, tín ngưỡng và nếp sinh hoạt cộng đồng. Bởi vậy, khám phá đình làng, ngắm nhìn những công trình cổ sẽ là chuyến đi đầy hoài niệm, chạm vào hồn làng xưa.

Một trong những điểm dừng chân để cảm nhận những giá trị ấy là đình làng Tiên Hòa, xã Tống Sơn. Đình nằm ở vị trí trung tâm làng, diện tích hơn 200m2, phía trước là dòng sông Bồng Khê, tạo nên khung cảnh thanh bình, hữu tình. Theo sách “Lịch sử truyền thống và cách mạng xã Hà Lĩnh”, đình được xây dựng cách đây hàng trăm năm, thờ Cao Sơn đại vương, một trong Tam vị Tản Viên Sơn Thánh, được người dân nhiều địa phương tôn kính, phụng thờ.

Kiến trúc nghệ thuật tại đình làng Vĩnh Trị.

Tháng 9/2012, đình được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Đình có kết cấu theo kiểu chồng rường kẻ bẩy, với hệ thống 12 cột cái và 12 cột quân. Những họa tiết, hoa văn chạm khắc tỉ mỉ trên các cấu kiện gỗ tạo nên nét đặc sắc trong kiến trúc, mỹ thuật của công trình. Không chỉ là nơi thờ tự, ngôi đình còn lưu giữ những câu chuyện gắn với ký ức và đời sống cộng đồng. Ông Hoàng Đình Tâm, người có uy tín trong làng, chia sẻ: “Ngày nay, đình làng là nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng, việc to, việc lớn đều ra làng để hội họp. Đặc biệt, các dịp lễ hội, con cháu làng Tiên Hòa khắp nơi tụ hồi về đình làng thắp nén hương thơm, sinh hoạt và chung vui cùng mọi người”.

Từ mái đình, du khách có thể tiếp tục khám phá không gian làng Tiên Hòa, một trong những ngôi làng cổ đẹp nhất xứ Thanh, ngôi làng vẫn còn nhiều nét thân thuộc của làng quê xưa với cây đa, giếng nước và những ngôi nhà có tuổi đời hàng trăm năm tuổi. Ở làng Tiên Hòa, những con ngõ được cấu trúc theo kiểu “ngõ hạng”, men theo địa hình đồi núi, có bậc thềm đá phân tầng từ thấp lên cao. Mỗi ngõ mang một tên gọi riêng như: ngõ Mã, ngõ Cổng, ngõ Thượng, ngõ Hát. Đặc biệt, trong làng nhiều giếng cổ vẫn được người dân sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày, duy trì nếp sống cộng đồng quanh nguồn nước chung. Câu chuyện “hồn làng” còn được nối dài khi đây là nơi tìm thấy di chỉ khảo cổ học Cồn Cổ Ngựa, thuộc nền văn hóa Đa Bút, có niên đại khoảng 5.000 - 6.000 năm.

Những lớp trầm tích văn hóa khiến làng cổ Tiên Hòa “níu chân” khách mãi không thôi. Khám phá đình làng vì thế cũng là hành trình tìm hiểu nguồn cội và cảm nhận sức sống của những giá trị văn hóa trong đời sống hôm nay.

Đình làng Vĩnh Trị đã được tu bổ, tôn tạo, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần cho người dân.

Nói về nghệ thuật điêu khắc còn lưu giữ ở những ngôi đình xưa, không thể không nhắc đến đình làng Vĩnh Trị, phường Nguyệt Viên, ngôi đình còn lưu giữ nghệ thuật kiến trúc đặc sắc. Đình có cấu trúc gồm 5 gian tiền tế, 3 gian trung đường và 3 gian hậu cung. Bên trong công trình là hệ thống 6 vì kèo cùng 12 cột cái và 12 cột quân. Nghệ thuật chạm khắc trên các cấu kiện gỗ tại đình hết sức tinh tế, với những hình rồng ẩn hiện trong vân mây , các hoạt cảnh sinh hoạt và tích truyện dân gian mang đậm tính bản địa xứ Thanh như: người cưỡi voi, long hổ đấu, long hổ hội,... tạo nên những mảng trang trí phong phú, sinh động. Đình được công nhận Di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh năm 2010.

Không chỉ lưu giữ dấu ấn kiến trúc, đình còn gắn bó với đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng của người dân Vĩnh Trị. Hằng năm, vào ngày 10/3 âm lịch, người dân tổ chức lễ hội Thành hoàng làng (lễ hội Kỳ Phúc) tại đình, nhằm tri ân đối với vị thần được tôn thờ và gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của làng.

Ở Thanh Hóa, bên cạnh đình làng Tiên Hòa, Vĩnh Trị, còn nhiều ngôi đình cổ được người dân gìn giữ như Bảng Môn đình (xã Hoằng Lộc), đình làng Phú Điền (xã Triệu Lộc), đình Gia Miêu (xã Hà Long), đình Quảng Xá (phường Hạc Thành)... Mỗi ngôi đình mang một dấu ấn riêng, từ nghệ thuật kiến trúc, tín ngưỡng cộng đồng đến những câu chuyện lịch sử gắn với vùng đất. Những không gian văn hóa ấy cũng có thể trở thành điểm kết nối với làng nghề, các sản phẩm văn hóa và những điểm tham quan lân cận, giúp chuyến du lịch văn hóa có chiều sâu

Từ một mái đình, du khách có thể tìm hiểu thêm về lịch sử hình thành làng, phong tục, tín ngưỡng và nếp sinh hoạt của người dân địa phương. Khi những giá trị di sản được kết nối với các hoạt động trải nghiệm và sự tham gia của cộng đồng, đình làng không chỉ là điểm dừng chân tham quan mà còn là nơi du khách hiểu hơn về vùng đất, con người và những nét văn hóa vẫn đang hiện diện trong đời sống hôm nay.

Bài và ảnh: Vân Anh