Đất ba làng xưa

Ba làng - gồm Cầu Đông, Châu Khê, Phúc Mỹ, thuộc tổng Sen Trì xưa. Trải qua những biến thiên của lịch sử và thay đổi về địa danh, vùng đất cổ vẫn lưu giữ nhiều nét đẹp văn hóa truyền thống, trong đó có mỹ tục ba làng cùng thờ chung một vị Thành hoàng.

Vùng đất ba làng trước đây là xã Triêu Dương, nay thuộc phường Ngọc Sơn.

Dấu xưa trên vùng đất cổ

Ba làng, hay tam thôn, là tên gọi quen thuộc của người dân khi nhắc đến vùng đất gồm ba làng Cầu Đông, Châu Khê (còn gọi là Châu Khuê) và Phúc Mỹ. Dưới thời Nguyễn, nơi đây thuộc xã Sen Trì, tổng Sen Trì, huyện Ngọc Sơn. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ba làng thuộc xã Triêu Dương (Triều Dương, Triệu Dương) huyện Tĩnh Gia (cũ), nay thuộc phường Ngọc Sơn. Đây là vùng đồng bằng có sông Ghép (sông Yên) chảy qua.

Đến nay, chưa có tài liệu xác định chính xác thời điểm hình thành ba làng. Tuy nhiên, căn cứ vào thần tích về vị Thành hoàng được phụng thờ, người dân địa phương tin rằng vùng đất này đã có cư dân sinh sống từ thời Lê sơ.

Thuở ban đầu, vùng đất Châu Khê, Phúc Mỹ, Cầu Đông còn hoang rậm, dân cư thưa thớt. Những cư dân đầu tiên đến đây đã sớm nhận thức được vai trò của sản xuất nông nghiệp, nên đã cần cù khai phá đất đai, đắp đê, xây dựng hệ thống thủy lợi từ gò Mã Nạn đến hết làng Phúc Mỹ, “bao bọc” cả ba làng. Nhờ đó, diện tích đất canh tác ngày càng được mở rộng, đời sống người dân dần ổn định.

Từ nền tảng nông nghiệp, về sau này, người dân phát triển thêm nghề hàng xáo, làm các loại bánh trái. Một bộ phận cư dân cũng gắn bó với sông nước, nắm bắt lợi thế gần sông Yên nên đã làm nghề vận chuyển, trao đổi hàng hóa trên sông nước. Bằng sự cần cù, chịu thương chịu khó, các thế hệ cư dân đã chung sức gây dựng nên một vùng quê trù phú, yên bình.

Sách Địa chí huyện Tĩnh Gia ghi: “Trước đây Triêu Dương là trung tâm văn hóa phồn vinh nhất vùng Bắc Tĩnh Gia, là vùng tương đối giàu có nhờ truyền thống siêng năng, với nghề phụ chủ yếu là nghề hàng xáo, làm bánh tráng, bánh đúc... Trong những ngày khởi nghĩa tháng Tám năm 1945, phong trào tự vệ ở đây rất sôi nổi, nam thanh nữ tú đều tham gia tự vệ chiến đấu”.

Trên đất ba làng có nhiều dòng họ cùng sinh sống, trong đó các họ Lê Trọng, Lê Ngọc, Lê Đức, Lê Nho, Lê Vĩnh, Nguyễn... là những dòng họ lớn, có quá trình cư trú lâu đời. Qua các thời kỳ lịch sử, nhiều người con của vùng đất này đã có những đóng góp, công trạng được hậu thế ghi nhớ.

Theo lời kể của người dân địa phương, xưa kia ở mỗi làng Cầu Đông, Châu Khê, Phúc Mỹ đều có đình riêng để hội họp, bàn bạc việc chung. Tuy nhiên, cả ba làng lại thờ chung một vị thần hoàng làng tại nghè, gọi là nghè Ba Làng (nghè Sen Trì). Vị thần được thờ là “Trung Sơn tôn thần”.

Chung một vị Thành hoàng - bền chặt nghĩa tình làng xã

Trong tín ngưỡng dân gian của người dân nơi đây, “Trung Sơn tôn thần” là vị nhiên thần, biểu tượng cho sức mạnh cộng đồng, che chở, bảo vệ dân làng. Việc thờ phụng vị thần này cũng được ghi chép trong sách Thanh Hóa chư thần lục.

Di tích lịch sử văn hóa nghè Ba Làng là không gian văn hóa tín ngưỡng, nơi người dân ba làng Cầu Đông, Châu Khê, Phúc Mỹ tôn thờ chung vị Thần (thành) hoàng làng.

Theo tư liệu, vào thời vua Lê Thánh Tông, những người lính theo Vĩnh Quận công đi đánh giặc, khi đến đất Mỹ Châu (tức khu vực Phúc Mỹ, Châu Khê ngày nay) thì bất ngờ bị vây hãm. Trong lúc tìm đường thoát thân, họ nhìn thấy một ngôi đền nên vào cầu khấn. Sau đó, những người lính may mắn thoát nạn. Về sau, người dân trong vùng mỗi khi gặp việc khó khăn, đến cầu khấn đều thấy linh ứng. Tin vào sự linh thiêng của vị thần, dân làng cùng nhau tôn tạo, dựng đền thờ khang trang hơn.

Một truyền thuyết khác được lưu truyền trong dân gian lại gắn với những chuyến ngược dòng sông Yên lên phía Tây khai thác lâm sản. Khi ấy, người dân thường ngược lên phía Tây, vào rừng lấy gỗ, luồng, nứa rồi đưa về xuôi. Thế nhưng, sau những chuyến khai thác, nhiều người bị lạc giữa rừng sâu tối tăm, không tìm được đường ra. Đến một dòng suối nhỏ có ngôi miếu đơn sơ, họ vào thắp hương cầu khấn và sau đó tìm được đường về, thuyền bè xuôi dòng thuận lợi. Tin vào sự linh ứng, người dân chung tay lập đền thờ, tôn thần làm Thành hoàng chung của ba làng.

Dưới thời Lê và Nguyễn, “Trung Sơn tôn thần” nhiều lần được triều đình ban sắc phong. Việc cả ba làng cùng phụng thờ một vị Thành hoàng không chỉ thể hiện niềm tin tín ngưỡng mà qua đó còn gắn kết cộng đồng cư dân.

Một trong những dấu tích có giá trị tại nghè Ba Làng là tấm văn bia bốn mặt đặt trên bệ đá. Nội dung văn bia ghi chép về cảnh quan, sự linh ứng của vị thần, việc thờ phụng và tu sửa nghè. Căn cứ vào những tư liệu này, người dân địa phương cũng tin rằng, nghè Ba Làng được khởi dựng từ thế kỷ XV, thậm chí có thể sớm hơn.

Nghè tọa lạc trên thế đất cao, ở vị trí thuận lợi cả về giao thông đường thủy lẫn đường bộ, gần tuyến đường lớn, được người dân ba làng và khách thập phương đóng góp công sức, kinh phí xây dựng. Không chỉ là không gian tín ngưỡng linh thiêng, nơi đây còn từng là điểm dừng chân của khách qua đường. Vẻ đẹp cảnh quan của nghè khi xưa vẫn được “khắc họa” trong đôi câu đối cổ còn lưu truyền, đại ý: Dưới nước cá bơi tựa hạc múa/ Miếu đường chim hót họa lời ca.

Bà Lê Thị Nhung, người dân địa phương, hiện trông coi di tích, chia sẻ: “Nghè Ba Làng là điểm tựa tâm linh, không gian văn hóa cộng đồng, tín ngưỡng của cư dân ba làng Châu Khê, Cầu Đông, Phúc Mỹ xưa. Là nghè nhưng di tích còn mang công năng như một đình làng. Các bậc cao niên kể lại, trước đây nghè có quy mô kiến trúc khá lớn. Đáng tiếc, trải qua thời gian và những tác động, công trình đã bị hư hại nhiều. Về sau, nghè được tôn tạo, tu sửa, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân và du khách”.

Cùng với việc phụng thờ Thành hoàng, lễ hội nghè Ba Làng là một trong những sinh hoạt văn hóa đặc sắc, được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Lễ hội có các nghi thức tế lễ, rước thần, vừa trang nghiêm, thành kính, vừa mang không khí sôi nổi, rộn ràng của ngày hội làng. Ngày nay, nét đẹp văn hóa ấy vẫn được duy trì. Lễ hội diễn ra vào ngày 16 tháng Giêng hằng năm.

Ông Lê Văn Nội, Phòng Văn hóa - Xã hội UBND phường Ngọc Sơn, cho biết: “Ba làng Châu Khê, Cầu Đông, Phúc Mỹ trước đây thuộc xã Triêu Dương, về sau thuộc xã (phường) Hải Ninh và hiện nay là các tổ dân phố Triêu Dương, Hồng Phong, tại đây có di tích lịch sử văn hóa nghè Ba Làng. Dù có những thay đổi về địa danh nhưng truyền thống lịch sử và nét đẹp văn hóa vẫn được người dân địa phương ý thức gìn giữ, phát huy”.

Qua biến thiên của thời gian, lịch sử, tên đất, tên làng có thể đổi thay, nhưng những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng. Mỹ tục thờ chung Thành hoàng không chỉ là một nét đẹp tín ngưỡng dân gian mà còn là “sợi dây” kết nối các thế hệ, gắn kết cộng đồng trong một không gian văn hóa chung. Đó cũng chính là mạch nguồn làm nên “bản sắc” của đất cổ ba làng.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Địa chí huyện Tĩnh Gia, NXB Từ điển Bách Khoa, 2010 và một số tài liệu lưu giữ tại địa phương)

Bài và ảnh: Trang Bùi