Đường Thôn - đất cổ linh thiêng và huyền thoại ngũ vị thành hoàng

Nằm bình yên bên hữu ngạn dòng sông Cầu Chày, thôn Đường Thôn (xã Thiệu Quang, tỉnh Thanh Hóa) ngày nay vốn là đất Cổ Hiểm xưa. Trải qua bao biến thiên của lịch sử với nhiều lần thay tên đổi họ, mảnh đất này vẫn vẹn nguyên hồn quê xứ Thanh và lưu giữ cả một kho tàng truyền thuyết soi bóng dòng chảy lịch sử dân tộc.

Đền thờ Ngũ vị đại vương Đương cảnh thành hoàng làng ở thôn Đường Thôn, xã Thiệu Quang - Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Theo truyền ngôn từ cuối thế kỷ VIII, Tướng công Khương Công Phụ (người làng Tường Vân, nay thuộc xã Định Hòa) khi du ngoạn qua đây đã phát hiện ra vùng đất bằng phẳng, rộng lớn nhưng còn hoang vu. Ông đã đứng ra chiêu mộ, tổ chức đưa người dân đến khai hoang, lập ấp. Cái tên Cổ Hiểm ra đời từ thuở ấy, như một dấu mốc nhắc nhở các thế hệ mai sau về buổi đầu gian khó nhưng hào hùng của nguồn cội. Nhớ ơn công lao mở cõi, sau khi ông mất, người dân trang Cổ Hiểm đã liệt ông vào bậc thánh để phụng thờ.

Vốn là vùng đất phong cảnh hữu tình “Long hành Thủy dẫn, non sông một dải”, Cổ Hiểm từng hai lần vinh dự đón bước chân tuần du của vua Lý Anh Tông. Sử sách vùng còn ghi lại lần dừng chân thứ hai đầy huyền bí của nhà vua: giữa lúc trời đất nổi giông bão phải đóng đồn binh, vua đã mộng thấy sơn thần hiển linh, nguyện theo giúp sức đánh giặc Chiêm Thành. Thắng trận trở về, nhà vua ban sắc phong thần là Phổ Minh Thượng Đẳng tối linh thần Đại Vương, đồng thời cho lập đền thờ trang trọng.

Đến thời Trần Thái Tông, danh tướng Vũ Hồn khi bí mật đi tuần tra các xứ hiểm yếu cũng chọn nơi đây làm nơi đóng quân. Nhờ sự che chở của thần linh và thế đất hiểm yếu, ông liên tiếp lập nhiều chiến công hiển hách. Cảm mến ân đức của ông, Nhân dân đã lập ban thờ, quanh năm khói hương cẩn trọng, thu hút ngày càng nhiều người về đây tụ cư, lập nghiệp.

Là một người đã có nhiều năm tìm hiểu, giữ gìn các sắc phong của làng, ông Lê Thế Dực, cho biết: “Trước đây, làng có chùa, có nghè trên, nghè dưới, có miếu thờ. Song, đến nay, với sự chung tay của chính quyền và Nhân dân trong làng, một ngôi đền đã được dựng lên để phối thờ 5 vị nhân thần và thiên thần. Ở một vùng quê nhỏ như chúng tôi, việc tôn vinh những người có công lao với đất nước vừa là hành động tri ân, vừa nhắc nhở con cháu phải hiểu đạo của người đi sau với những người đi trước”.

Một trong những nhân vật được ông Lê Thế Dực kể nhiều nhất đó là Tướng công Khương Công Phụ. "Ông là một trong những người có công khai mở làng chúng tôi, vì thế nên sau khi ông mất, Nhân dân ở Cổ Hiểm liệt ông vào bậc thánh, thờ cùng các vị thánh khác”, ông Dực cho biết.

Một góc của thôn Đường Thôn.

Lịch sử Đường Thôn còn ghi danh tên tuổi của những vị tướng gắn bó mật thiết với ruộng đất và đời sống của con người nơi đây. Đó là Tướng quân Lê Phụng Hiểu, vào thời Lý, chứng kiến cảnh dân tình Cổ Hiểm phường đói khổ, ông đã tấu xin vua ban cho dân 600 mẫu ruộng của làng Đàm Xá. Cuộc sống người dân dần no đủ. Tên tuổi của ông còn gắn liền với điển tích “Thác đao điền” (Ruộng ném dao) đầy ngạo nghễ khi đánh tan quân Chiêm. Là Lý Thường Kiệt, lúc sinh thời luôn đứng ra chở che, bênh vực quyền lợi ruộng đất cho người dân Cổ Hiểm trước những tranh chấp.

Có những câu chuyện được ghi lại trong các tài liệu, nhưng cũng không ít chuyện truyền ngôn. Song với người dân Đường Thôn, dù hư hay thực thì họ cũng rất vui vì làng/thôn mình có tới 5 vị thành hoàng bảo vệ cho người dân. Do những biến thiên của lịch sử, nhiều công trình văn hóa tâm linh trước đây của làng đều đã bị phá hủy. Đền thờ Ngũ vị đại vương Đương cảnh thành hoàng làng được xây dựng trên nền móng cũ. Năm 2020, với sự quyết tâm của người dân, đền thờ đã được tôn tạo và hiện đang tiếp tục tu bổ những hạng mục phụ trợ.

Giới thiệu đầy tự hào về lịch sử làng, ông Nguyễn Hữu Sơn, trưởng thôn Đường Thôn, cho biết: “Lớp chúng tôi lớn lên đã được nhìn ngắm 32 bức sắc phong được các triều vua ban phong cho làng, cho đền. Ngoài ra còn có các tư liệu Hán Nôm như ngọc phả, thần phả, các hiện vật cổ cũng được dân làng cất giữ cẩn thận. Đường Thôn hôm nay đã thay đổi rất nhiều. Với 413 hộ/1.439 khẩu, ngoài nghề nông, người dân đã tham gia nhiều hơn vào công việc sản xuất, kinh doanh, một nhịp sống mới đang sinh sôi mạnh mẽ trong từng ngõ nhỏ. Nhưng vượt lên trên những đổi thay vật chất, nếp nghĩ, tiếng cười và gia phong của người dân nơi đây vẫn vẹn nguyên như thuở nào. Những hàng gạch cũ theo dấu thời gian vẫn đứng đó, như một lời nhắc nhở thầm lặng về cội nguồn, giúp người dân Đường Thôn dù đi xa hay ở lại, vẫn luôn tự hào về bản sắc quê hương”.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong các sách: Địa chí huyện Yên Định; Lịch sử Đảng bộ và phong trào cách mạng xã Thiệu Giang).

Bài và ảnh: CHI ANH