[E-Magazine] - Thanh tao thú chơi Thuỷ Tiên ngày Tết

Khi tiết trời bắt đầu rét ngọt, người chơi Thuỷ Tiên tỉ mẩn gọt củ hoa đầu mùa. Và đầu tháng Chạp là thời gian chính vụ người chơi gọt Thuỷ tiên đón Tết.

Thú chơi hoa Thủy tiên xuất xứ từ Trung Quốc và thường chỉ có vào dịp Tết. Theo tư liệu của các học giả Pháp, tại nước ta, từ thời thuộc địa, ngày Tết, Thuỷ Tiên đặt trong bình thủy tinh đã được trang trí, bày bán. Một số ảnh còn lưu lại cho thấy, từ những năm đầu thế kỷ XX, thú chơi hoa Thuỷ tiên đã tồn tại và khá thịnh hành trong giới chơi hoa Hà thành.

Trong cuốn “Việt Nam phong tục”, soạn giả Phan Kế Bính viết về không khí những ngày Tết: “Suốt một tháng Giêng, già trẻ giai gái, kẻ chợ nhà quê, quần điều áo thắm, kẻ thì lễ báo chùa này miếu nọ, người thì du ngoạn cảnh nọ cảnh kia, chỗ thì thi hoa thủy tiên, chỗ thì thi hoa đăng, chỗ thì hội hè”.

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, thú chơi Thuỷ tiên được ít người nhắc tới. Chỉ tới mãi mấy năm gần đây, thú chơi thanh tao tưởng như thất truyền ấy lại được khôi phục và giới trẻ hưởng ứng. Không chỉ Hà Nội, rất nhiều địa phương trong cả nước đã thành lập Hội, câu lạc bộ chơi Thuỷ tiên với đông đảo thành viên và hoạt động sôi nổi. Tại Thanh Hoá, số lượng người chơi Thuỷ tiên tuy chưa nhiều nhưng ngày càng đông hơn qua mỗi năm. Anh chị em thường xuyên trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ giống, dạy nhau cách gọt, dưỡng, chăm sóc, khoe những bình hoa đẹp, cùng nhau nhân lên tình yêu với loài hoa cao quý và đòi hỏi công phu này,

Giữa muôn vàn loài hoa rực rỡ ngày tết, vì sao một loài hoa bé xíu và bình dị lại được yêu thương, trân quý đến vậy? Người ta tin rằng, có hoa Thủy Tiên trong nhà, năm mới tài lộc sẽ đủ đầy, gia đình đầm ấm, sum vầy. Đặc biệt, hoa Thủy Tiên nở vào đúng phút giao thừa sẽ đem lại may mắn, bình an cả năm cho người chơi.

Hoa Thủy tiên bé chỉ bằng đồng xu, cánh trắng ngà hay vàng, nhụy vàng rực rỡ. Thân và lá Thuỷ tiên mảnh, dài, được tạo thành muôn hình muôn dáng tuỳ vào bàn tay, tâm hồn và sự khéo léo của người chơi. Củ tròn đầy, rễ dài trắng muốt, óng ả. Thủy tiên đặc biệt nhất ở hương thơm. Hương Thủy tiên ngọt đậm, sang mà trầm. Đặt chậu Thủy tiên trong phòng, hương hoa thoang thoảng, khi gần khi xa, thanh tao, cuốn hút. Chính vì thế, Thủy tiên được coi là loài hoa có vẻ đẹp “ngũ phẩm”, đẹp cả hoa, rễ, lá, dáng và hương.

Thủy tiên có rất nhiều loại. Thuỷ tiên cánh trắng đơn thường gọi là Kim trản ngân đài được ví như mâm ngọc chén vàng, sáu cánh trắng xếp đặt cân đối xung quanh, nguỵ vàng ngay ngắn chính giữa. Thuỷ tiên vàng cánh đơn còn gọi là Vàng Chương Châu hay Kim Thuỷ tiên. Thuỷ tiên trắng cánh kép thường được gọi là Ngọc lung linh, cánh nhỏ và xếp thành nhiều tầng hơn nhưng chính giữa vẫn là nhuỵ vàng rực rỡ.

Không hề có “nhan sắc” rực rỡ bắt mắt như nhiều loài hoa khác nhưng Thuỷ Tiên có sức hút rất riêng. Trong tác phẩm “Ăn tết Thuỷ tiên”, nhà văn Vũ Bằng từng viết: “Trong các loài hoa, trang nhã và thanh quý nhất là Thủy tiên”. Với truyện “Chén trà trong sương sớm” và tùy bút “Tờ hoa”, nhà văn Nguyễn Tuân khắc họa hình ảnh hoa Thủy tiên như một cách đo thời gian, một thú chơi tao nhã mang đậm nét văn hóa, nơi con người điều khiển từng giọt nước, nắn từng dáng hoa để Thuỷ tiên nở đúng khoảnh khắc giao thừa.

Thuỷ tiên thanh tao nên đòi hỏi quá trình chăm cũng kỳ công, tỉ mẩn. Để có bình hoa đẹp, củ hoa phải nắn chắc tay, lớp vỏ mỏng ngoài màu cánh gián sẫm, củ cân đối và có dáng “càng cua”. Củ hoa đủ ba năm nằm dưới lòng đất mới đủ già để cho ra hoa, lá và rễ đẹp. Nếu chọn phải củ chưa đủ ba năm tuổi thì lá, hoa và rễ ít, hoa nở ít bông, không căng và mau tàn.

Khó nhất nhưng cũng thú vị nhất đối với người chơi đó là khâu gọt tỉa. Trước khi gọt, người chơi phải nhẹ nhàng bóc lớp vỏ nâu, làm sạch đế. Gọt củ hoa cần đến dụng cụ chuyên dụng chứ không phải loại dao nào cũng được. Trong “Ăn Tết thủy tiên”, cụ Vũ Bằng mô tả: “...con dao con đánh bằng dây cót đồng hồ, mũi vẹt như ngọn thanh long đao của Quan Ngài, cắt, lượn, khía, tỉa, móc, xén... Hai ba con dao gọt: con nhỏ nhất lấy lá, con vừa vừa để dùng móng lấy giò, còn con to nhất (nhưng cũng không to hơn cái lá lan) thì để chạm giò cho lá đừng thẳng đườn ra”.

Trước khi gọt phải phân biệt đâu là mặt trước, đâu là mặt sau của củ hoa. Người chơi bóc bẹ bên ngoài, sau đó nhẹ nhàng, khéo léo lách mũi dao bé tí mà sắc nhọn bóc từng lớp củ mong manh nhưng tuyệt đối không được tổn thương tới chồi. Thủy tiên họ hành, càng vào bên trong lớp vỏ áo của củ càng mỏng và mềm, vì vậy người gọt phải thực sự cẩn thận, tỉ mỉ.

Gọt Thuỷ tiên còn là một cách tu tâm dưỡng tính, một cách thử thách sự nhẫn nại và kiên trì của bản thân. Người ta thường chọn chỗ yên tĩnh để gọt Thuỷ tiên và quá trình gọt tỉa ấy cần đến sự chú tâm tuyệt đối. Gọt Thuỷ tiên không thể vội, bởi chỉ lỡ tay một chút thôi là mũi dao sắc nhọn tổn thương tới mầm hoa.

Nếu như gọt là tinh hoa của quá trình chơi thủy tiên, thì thuỷ dưỡng (nuôi trong nước) và cắt lá, phá ngọc, uốn hoa mới thực sự kỳ công, quyết định sự thành bại của một bát hoa. Thủy tiên sau khi đã gọt tỉa công phu, cần phải ngâm úp vào chậu nước sạch 1 ngày, cứ 8 tiếng lại lấy chổi lông rửa sạch nhớt mọi ngóc ngách cho củ khỏi nhiễm khuẩn và không bị thâm. Không rửa sạch nhựa, củ thủy tiên sẽ mất đi vẻ trắng trong như ngọc. Giữa cái giá như cắt da cắt thịt của chính đông, người chơi ngày nào cũng phải ngâm tay trong nước lạnh. Nhưng “tắm tiên” phải thật nhẹ nhàng, “nâng như nâng trứng, hứng như hứng củ thuỷ tiên” tránh không tổn thương tới những chiếc rễ trắng muốt vừa nhú. Để hoa phát triển theo dáng, thế mong muốn, người chơi hoa Thuỷ tiên giàu kinh nghiệm cần tỉa lá, phá ngọc. Khi những giò hoa lộ ra, lại phải nhẹ nhàng uốn nắn, cài hoa, dùng que tăm uốn để nụ hoa cho khỏi sát vào nhau.

Thuỷ tiên còn đòi hỏi nhiệt độ thích hợp, nếu lạnh cần phải sưởi ấm bằng đèn (người xưa thường đốt hương đặt bên cạnh), nếu nóng cần phải đặt bình hoa vào chậu nước có pha nước đá (người xưa đặt xuống hầm), để hoa luôn được sống trong môi trường sạch sẽ, cho bông to, căng, trắng muốt, lá mập mạp xanh rờn và hoa được bền lâu.

Sau từ 20 đến 25 ngày chăm dưỡng kỳ công, hoa Thuỷ tiên hé nụ đầu tiên. Thời khắc hoa hàm tiếu là thời khắc mong chờ của người gọt, người chơi. Được bông hoa hàm tiếu vào đúng thời khắc giao thừa đó mới thực sự là thành công của người chơi Thuỷ tiên.

Thế mới nói, nghề chơi Thuỷ Tiên cũng lắm công phu!

“Thương ơi sắc nước hương trời,

Chơi hoa đã dễ mấy người biết hoa...”

(Chu Mạnh Trinh tả hoa Thuỷ tiên trong bài Tập Kiều)

Nội dung và ảnh: Linh Phượng

Đồ họa: Mai Huyền