Khặp Thái - "Bài học sống" qua lời hát

Trong kho tàng văn hóa dân gian của dân tộc Thái, khặp (còn gọi là Khắp) không chỉ là những làn điệu mộc mạc, trữ tình mà còn là “bài học sống” được truyền tải qua lời hát đối đáp, hát ru hay kể chuyện. Những bài khặp mang giá trị giáo dục sâu sắc, dạy con người về đạo đức, lễ nghĩa, tình yêu quê hương và trách nhiệm với cộng đồng, góp phần hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ người Thái.

Nghệ nhân Hà Kim Yến (áo xanh) đang Khặp cho các cháu thiếu nhi trong bản nghe.

Trong những buổi chiều se lạnh ở bản Phai, xã Trung Thành, tiếng hát khặp vẫn vang lên từ những mái nhà sàn truyền thống. Đó không chỉ là làn điệu dân ca truyền thống của người Thái, mà còn là “sách giáo khoa miệng” được truyền từ đời này sang đời khác. Qua giọng hát của những nghệ nhân như Hà Kim Yến đã trở thành phương tiện giáo dục độc đáo, dạy con người về tình yêu, về đạo lý làm người và về trách nhiệm với gia đình, cộng đồng. Những giá trị ấy, tuy giản dị nhưng sâu sắc, vẫn âm thầm hun đúc tâm hồn thế hệ trẻ người Thái qua bao năm tháng.

Nghệ nhân Hà Kim Yến vốn nổi tiếng trong bản khi sở hữu giọng hát ngọt ngào, là người gìn giữ những bài khặp giao duyên và đối đáp tại bản Phai. Trong ký ức của bà, khặp không chỉ là cách để nam nữ thanh niên bày tỏ tình cảm, mà còn chứa đựng triết lý sâu xa về tình yêu và trách nhiệm. "Đôi ta tuy khác bản nhưng cùng chung một dòng sông, cùng uống chung một dòng nước, cùng ăn chung một hạt gạo. Đôi ta cùng chung một mường, cùng chung một quê hương", lời hát ấy không đơn thuần là lời tỏ tình, mà là lời nhắc nhở về sự gắn bó với cội nguồn, về tinh thần đoàn kết cộng đồng.

Qua những buổi tối trăng, khi tiếng khặp đối đáp vang lên giữa hai bờ suối, các bạn trẻ Thái học được bài học đầu tiên về giao tiếp, về sự tôn trọng lẫn nhau trong tình yêu. Bà Yến thường nhắc: “Khặp dạy con trẻ phải có lễ nghĩa, không được hỗn láo hay thiếu tôn trọng người khác”. Từ đó, tình yêu của người Thái không chỉ là cảm xúc cá nhân, mà còn gắn liền với trách nhiệm đối với gia đình, với quê hương, tránh những hành vi ích kỷ hay vô trách nhiệm.

Nghệ nhân Đinh Thị Sơ trình bày bài “Khặp tiễn con” dặn dò con gái trước khi về nhà chồng làm dâu.

Cũng ở bản Phai, nghệ nhân Đinh Thị Sơ lại mang đến những bài khặp thiết thực hơn với đời sống gia đình. Bà là người am hiểu sâu sắc các phong tục, nghi lễ của người Thái, đặc biệt là những bài hát dành cho con gái sắp về nhà chồng. Trong bài khặp “tiễn con”, giọng hát của bà đầy xúc cảm:”Con yêu ơi, mẹ dặn lời, giờ đây hai đứa nên đôi vợ chồng. Nhà gái xin gửi tấm lòng, đôi lời thưa gửi, tình nồng thắm trao". Đó là tâm tư của người mẹ Thái, vừa lo lắng vừa mong muốn con gái mình trở thành người vợ hiền dâu đảm.

Qua những lời hát dặn dò, bà Sơ truyền tải những giá trị đạo đức thiết yếu: "Con tôi tuy đã khôn ngoan, mà đời còn lắm gian nan dãi dầu. Chưa tường suy nghĩ trước sau, chưa quen vun vén, lo câu gia đình. Xin người chỉ bảo ân tình, dạy con nên nết, học hành nên nhân". Đây không phải là sự áp đặt hay khuôn mẫu hóa, mà là sự chuẩn bị tâm lý và kỹ năng sống cho người con gái. Bà dạy các cô gái phải biết kính trọng cha mẹ chồng, hòa thuận với mọi người trong gia đình, khéo léo trong ứng xử và cần cù trong công việc. “Sống chụ xon xao, tản chụ xống xương” (Tiễn dặn người yêu, tâm tình yêu thương), câu hát ấy nhấn mạnh sự gắn bó, lễ phép và trách nhiệm trong hôn nhân.

Đặc biệt, qua các nghi lễ như uống rượu cần hay múa xòe được lồng ghép trong khặp, các cô gái còn học về cách đối nhân xử thế, tránh thất lễ trong giao tiếp. Bà Sơ chia sẻ: “Khặp dạy con gái không chỉ làm việc nhà giỏi mà còn phải biết giữ gìn hòa khí gia đình, biết tôn trọng mọi người”. Những giá trị ấy giúp các cô gái hòa nhập vào gia đình, đóng góp vào việc duy trì sự ổn định, hài hòa của cộng đồng Thái.

Nghệ nhân Hà Thị Thoán, bản Tang, lại mang đến những bài khặp gần gũi với cuộc sống hàng ngày, đó là những bài hát ru con và tiễn con đi bộ đội. Với giọng hát ấm áp như vỗ về, bà thường hát: "Bố mẹ đi nương rẫy chưa về. Cháu ăn rồi cháu ngủ cho ngoan. Con ở nhà để bà trông coi. Bố mẹ về mua quà cho con". Đơn giản như vậy, nhưng qua lời hát ru, trẻ em đã được học về sự ngoan ngoãn, về lòng biết ơn cha mẹ và về giá trị của lao động cần cù.

Đặc biệt cảm động là những bài khặp tiễn con đi bộ đội mà bà Thoán vẫn còn nhớ từng lời. “Yêu lắm, thương lắm anh ơi! Anh đi bộ đội phải cố gắng tập luyện anh nhé!”, giọng hát da diết ấy vừa chứa đựng nỗi lo lắng của người mẹ, vừa thể hiện sự động viên, khích lệ con trai hoàn thành nghĩa vụ với Tổ quốc. Bà hát tiếp: “Việc trong nhà đã có em lo rồi anh ơi! Dù có bao nhiêu chuyện xấu và khó khăn xảy đến cũng hãy hợp tác cùng nhau giải quyết nhé anh”.

Trong những lời hát ấy, bà Thoán đã khéo léo kết hợp tình cảm gia đình với tinh thần dân tộc, dạy thế hệ trẻ hiểu rằng tình yêu quê hương không tách rời tình yêu gia đình. “Anh chỉ cần cố gắng phục vụ nhà nước cho thật tốt thôi nhé!”, lời hát giản dị nhưng thấm đẫm ý thức công dân, giúp các bạn trẻ Thái sẵn sàng đặt trách nhiệm với đất nước lên trên lợi ích cá nhân. Qua đó, khặp không chỉ ru con ngủ, mà còn gieo mầm những giá trị cao đẹp về lòng yêu nước, về tinh thần trách nhiệm với cộng đồng.

Những chia sẻ từ 3 nghệ nhân tại xã Trung Thành, đã vẽ lên bức tranh sinh động về giá trị giáo dục trong khặp Thái. Từ những bài học về tình yêu, lễ nghĩa trong giao tiếp, đến những dặn dò chu đáo về đạo đức làm người, phận làm con dâu, rồi những tình cảm thiêng liêng giữa mẹ và con gắn với lòng yêu nước, tất cả đều là di sản văn hóa quý báu mà cha ông để lại.

Người trẻ dân tộc Thái đang dần quay lại hát ru con bằng các bài hát truyền thống.

Trong bối cảnh hiện đại, khi văn hóa truyền thống đang đối mặt với nguy cơ mai một, việc ghi nhận, lưu giữ và phát huy những giá trị giáo dục trong khặp Thái trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Những nghệ nhân như Hà Kim Yến, Đinh Thị Sơ và Hà Thị Thoán không chỉ là người hát khặp giỏi, mà còn là những “người thầy” thầm lặng truyền tải những bài học nhân sinh qua từng vần điệu. Nếu biết lắng nghe và trân trọng, chúng ta sẽ thấy khặp Thái thực sự là bài học bất tận về nhân cách con người, về cách sống hài hòa với gia đình, cộng đồng và đất nước.

Bá Phượng