“Khúc hát đường chân trời”: Từ bề rộng không gian địa lý đến chiều sâu tư tưởng

Khúc hát đường chân trời (NXB Văn học, 2026) là tập thơ thứ 4 của tác giả Phạm Xuân Quý. Tập thơ không đơn thuần là sự tập hợp những bài thơ rời rạc, mà là một “chuyến tàu” đi qua các lớp không gian địa lý từ Bắc vào Nam, xuyên qua những thăng trầm lịch sử để chạm đến đường chân trời của sự an nhiên, tự tại...

Mang cốt cách của một người kỹ sư cả đời gắn bó với các công trình, các cung đường và những dòng sông, thơ Phạm Xuân Quý không sa vào mê lộ của những thể nghiệm hình thức, mà chọn lối đi thẳng vào lòng người bằng sự chân thành và độ chín của sự trải nghiệm. Toàn bộ tập thơ là một chỉnh thể nghệ thuật nhất quán, hòa quyện trong không gian tâm tưởng của tác giả.

Đi qua các chặng hành trình từ quê hương xứ Thanh, cội nguồn gia đình, những mối duyên tình thời trai trẻ cho đến khát vọng về đất nước, thơ ông khép lại ở một đường chân trời, một bến lặng an yên sau giông bão cuộc đời.

Để giải mã được thế giới nghệ thuật của một nhà thơ, việc tìm về không gian gốc - nơi nuôi dưỡng và định hình bản sắc văn hóa của chủ thể trữ tình - là điều cần thiết. Với Phạm Xuân Quý, không gian ấy chính là mảnh đất Thanh Hóa “địa linh nhân kiệt”, nơi có dòng sông Mã chảy suốt chiều dài lịch sử và tâm thức con người. Trong mạch thơ viết về quê hương: “Trên đồng cói Nga Sơn”, “Khúc tráng ca thành đá”, “Hào khí địa linh”, “Sầm Sơn - tình biển tình người”, “Nghi Sơn- miền ký ức”... Bài thơ Nhớ những khúc tình ca sông Mã có thể xem là sự định vị không gian nghệ thuật đặc sắc, chứa đựng cả chiều rộng địa lý lẫn chiều sâu văn hóa lịch sử. Ngay từ những câu thơ mở đầu, người đọc đã cảm nhận được một tâm thế trở về đầy chiêm nghiệm sâu sắc của tác giả:

Tôi lại về bên dòng sông Mã

Nước chảy vơi đầy cùng với thời gian

Nghe tiếng nước thì thầm trên đất mẹ

Gọi ký ức về thao thiết một dòng sông.

Dòng sông không còn là một thực thể địa lý tự nhiên vô tri, mà đã được nhân hóa thành một chứng nhân lịch sử, biết “thì thầm” kể chuyện và biết “gọi ký ức”. Sông Mã trong thơ Phạm Xuân Quý hiện lên với tư cách là một hằng số văn hóa, bồi đắp và nâng đỡ tâm hồn con người qua nhiều thế hệ: “Mỗi khúc sông như trang đời mở lối/ Mỗi bến xưa in dấu bước chân người/ Bồi đắp mãi những tầng sâu văn hóa/ Người với sông cùng chung sống giữa đời”. Biện pháp điệp từ “mỗi” kết hợp với các hình ảnh “trang đời”, “bến xưa” đã tạo nên một nhịp điệu thơ trang nghiêm, đĩnh đạc. Tác giả đã đồng nhất lịch sử của dòng sông với lịch sử của những cuộc đời. Con người dựa vào sông để sinh tồn và sông ôm lấy người để kiến tạo nên những giá trị văn hóa bền vững.

Không gian địa lý của dòng sông còn được mở rộng một cách cụ thể, sinh động qua những địa danh gắn liền với lịch sử và mảnh đất quê hương như “Tén Tằn, Hồi Xuân, Phong Ý, núi Cửa Hà, Hàm Rồng, Nam Ngạn, Lạch Trào...”. Việc đưa các địa danh cụ thể vào thơ là một thủ pháp nghệ thuật quen thuộc của thi pháp không gian. Nó không chỉ tạo ra tính xác thực cho bối cảnh trữ tình mà còn bộc lộ niềm tự hào, sự gắn bó máu thịt của tác giả đối với từng dải đất. Những địa danh được kết nối thành một trục hành trình dọc theo dòng sông, từ thượng nguồn heo hút đến hạ lưu sóng gió và ở đâu, người ta cũng nghe thấy “tiếng hát” - biểu tượng của sức sống, của tình yêu và tinh thần lạc quan bất diệt của con người xứ Thanh:

Từ lặng lẽ ta theo dòng đi mãi

Vào sử xanh, vào văn hóa quê nhà

Nghe sông Mã hát muôn đời không nghĩ

Khúc tình ca còn vọng đến ngàn sau.

Và sông Mã chính là chiếc nôi, là điểm tựa tinh thần đầu tiên để tác giả vươn đôi cánh bay xa vào cuộc đời.

Từ không gian văn hóa rộng lớn của quê hương, ngòi bút của Phạm Xuân Quý lại dịch chuyển về không gian ấm áp, thiêng liêng của gia đình như một lẽ tự nhiên. Gia đình trong thơ ông là nơi lưu giữ những giá trị đạo đức truyền thống, là gốc rễ của nhân cách. Các bài thơ Nhớ về ông nội, Cha tôi và Mẹ là hạt ngọc (hoặc Nhớ mẹ trên đèo Pha Đin) là những nét khắc họa vừa chân thực vừa cảm động về các đấng sinh thành, thể hiện sâu sắc triết lý sống “uống nước nhớ nguồn” của nhà thơ. Chúng ta hãy nghe tiếng lòng của tác giả dành cho ông, bà:

Bà mất sớm, cuộc đời ông trĩu nặng

Gà trống nuôi con vất vả tháng ngày...

... Nay khôn lớn cháu ngồi nghe kể lại

Khúc tráng ca về ông vẫn lưu truyền.

(Nhớ về ông nội)

Với cha, tác giả lại bày tỏ tấm lòng người con bằng thể thơ lục bát truyền thống với ngôn từ đậm chất quê, vần điệu nhịp nhàng đúc kết nhân cách của đấng sinh thành: “Cha tôi chất phác hiền hòa/ Tính tình cương trực bôn ba dặm trường.../ Xắc cốt luôn khoác bên mình/ Chứa bao tâm huyết, nghĩa tình thiết tha” (Cha tôi).

Nếu như hình tượng người cha gắn liền với lý tưởng và sự cương trực, thì hình tượng người mẹ trong thơ Phạm Xuân Quý lại hiện lên với tất cả sự tần tảo, nhọc nhằn và đức hy sinh thầm lặng. Trong bài thơ Mẹ là hạt ngọc, tác giả mượn một hình ảnh rất quen thuộc của làng quê Việt Nam - chiếc giằng xay lúa - để khơi nguồn cho dòng cảm xúc đau đáu về mẹ: “Tay cầm lên chiếc giằng xay/ Rưng rưng nhớ mẹ mắt cay cay nồng... Dãi dầu chín nắng, mười sương/ Bán mặt cho đất bán lưng cho trời...”. Người mẹ ấy chính là hiện thân của người phụ nữ nông thôn Việt Nam truyền thống: chịu thương, chịu khó, cả một đời chắt chiu nuôi nấng đàn con:

Hạt thóc là ngọc của trời

Qua mẹ xay - giã, nuôi đời cháu con.

Sự kết hợp giữa hai hình tượng cha và mẹ trong thơ Phạm Xuân Quý tạo nên một trục tọa độ đạo đức vững chãi. Đó là lý do vì sao dù có đi xa muôn dặm, đối diện với bao cám dỗ và sóng gió của cuộc đời, nhân vật trữ tình vẫn giữ được nếp nghĩ lương thiện, một tấm lòng son sắt với cuộc đời.

Mang theo vốn liếng tinh thần từ cái nôi quê hương và gia đình, kỹ sư thủy lợi Phạm Xuân Quý bước vào đời và mở lòng trước những rung động của tình yêu đôi lứa. Chất hiện thực thấm đẫm trong những câu thơ tự sự. Tác giả liệt kê hàng loạt địa danh của xã Đông Hải trên đê hữu ngạn sông Mã ngày ấy, tạo nên một bản đồ ký ức vô cùng sống động. Nhân vật trữ tình hiện lên với tư cách là một kỹ sư “làm kỹ thuật đắp đê sông”, còn “em” là cô nữ sinh, cô dân công của trường Sư phạm. Tình yêu của họ không bắt đầu bằng hoa hồng hay những lời hẹn hò lãng mạn dưới ánh trăng, mà bắt đầu bằng “nhịp cuốc” vang vang, bằng “hai dặm đường trơn” của thực tế lao động. Thế nhưng, chính trong sự gian khổ ấy, tình yêu lại có một sức mạnh diệu kỳ: “Em trong đội dân công trường Sư phạm/ Đến làng Vồm đắp đê hữu sông Chu/ Vẫn cất lời ca giữa đất trời bom đạn/ Bởi trái tim yêu đã thắp sáng tâm hồn...”.

Nếu quê hương xứ Thanh là điểm xuất phát, thì dải đất phương Nam, cụ thể là thành phố mang tên Bác, chính là bến đỗ, là nơi tác giả chứng kiến sự đổi thay và phát triển mạnh mẽ của đất nước. Bài thơ Du xuân trên sông Sài Gòn viết vào mùa xuân năm Bính Ngọ 2026 là lăng kính thể hiện niềm lạc quan, tự hào của người kỹ sư trước vận hội mới của dân tộc. Bài thơ mở ra một không gian thanh bình, thịnh vượng của đất nước trong những ngày đầu xuân:

“Bính Ngọ sông, nước bình yên

Cháu con sum họp trên thuyền du xuân

Sài Gòn dào dạt tình thân

Con tàu Bến Nghé vang ngân tiếng cười”.

Một trong những yếu tố quan trọng làm nên thành công của tập thơ Khúc hát đường chân trời chính là sự nhất quán và độc đáo trong thi pháp nghệ thuật của Phạm Xuân Quý. Nhìn tổng thể, tiếng thơ của ông có ba đặc trưng nghệ thuật nổi bật: Thi pháp không gian mang tính định vị ký ức; Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trữ tình lãng mạn và chất tư duy kỹ thuật; giọng điệu chân thành cùng việc sử dụng các thể thơ truyền thống.

Có thể nói, “Khúc hát đường chân trời”, là tập thơ thành công ở nhiều phương diện, thể hiện tầm nghĩ, tầm nhìn của Phạm Xuân Quý... góp vào dòng thơ xứ Thanh một nét riêng đáng quý.

Bài và ảnh: Huy Trụ (CTV)