“Lam sơn chướng khí” và “Sơn lam chướng khí”?

Trên sách báo hiện nay tồn tại cả hai cách viết “lam sơn chướng khí” và “sơn lam chướng khí”. Báo Giáo dục và Thời đại (23/2/2015), bài “Chuyện đời dị nhân khuất phục lam sơn chướng khí núi Quèn Thờ”, viết: “Từ chốn hoang sơ bốn bề là núi đá, cỏ dại, chốn lam sơn chướng khí, đêm đến chỉ nghe thấy tiếng gió gào thét trong những thung lũng hẹp. Anh đã biến vùng đất sỏi đá này thành một “thung lũng trong mơ” với ao cá, rừng cây cùng bầy dê hàng trăm con nhởn nhơ gặm cỏ...”. Bài “Chứng ngược tật trong Đông y” (Báo Sức khỏe và Đời sống, 17/9/2009) lại viết: “Ngược tật là một loại nhiệt bệnh đặc biệt lưu hành rộng, mang tính truyền nhiễm qua các môi sinh, sơn lam chướng khí mà gây bệnh”.

Vậy “lam sơn chướng khí” hay “sơn lam chướng khí”?

1. “Sơn lam chướng khí” là bản chuẩn

Cuốn Từ điển tiếng Việt uy tín do Hoàng Phê chủ biên (Trung tâm Từ điển học Vietlex, bản có chú chữ Hán cho những từ Hán Việt - 2018) ghi nhận cả hai bản và trích dẫn ngữ liệu minh họa cụ thể:

- “sơn lam chướng khí • 山嵐瘴氣 chướng khí [nói khái quát]. “Thuở ấy, vùng đất nằm trên eo biển vịnh Xiêm La còn rừng bụi mịt mù, đầy sơn lam chướng khí”. (Đoàn Giỏi).

- “lam sơn chướng khí • 嵐山瘴氣 [id] như sơn lam chướng khí. “(...) mùa hạ nóng nực, lam sơn chướng khí, bệnh dịch tả phát sinh, mới có dăm hôm nay mà đã có bốn năm nghìn người chết... (Nguyễn Huy Tưởng).

Như vậy, nếu căn cứ theo thực tế và cách giảng của từ điển tiếng Việt thì “lam sơn chướng khí” hay “sơn lam chướng khí” là một. Tuy nhiên, căn cứ kết cấu ngữ nghĩa cũng như sự ghi nhận của nhiều cuốn từ điển Hán ngữ và thư tịch cổ thì sơn lam chướng khí 山嵐瘴氣 mới là cách viết chuẩn. Ở đây, “sơn” 山 là môi trường núi rừng, “lam chướng khí” 嵐瘴氣 chỉ thứ khí độc hại, được cho là phát sinh trong môi trường ấy. Trong khi đó, đảo thành “lam sơn chướng khí” 嵐山瘴氣 khiến tổ hợp không còn diễn đạt trực tiếp ý nghĩa vốn có, và “lam sơn chướng khí” có thể hiểu thành “chướng khí ở núi Lam”. Chúng tôi không tìm thấy bất cứ một tài liệu Hán ngữ nào ghi nhận cách viết này. Có lẽ đây là bản Hán Việt Việt tạo, hoặc một dị bản tồn tại trong tiếng Việt do sự cố đảo vị trí hai thành tố “sơn” và “lam” trong quá trình sử dụng tiếng Việt.

2. Nghĩa của “lam” trong “sơn lam chướng khí”

Trong một chương trình trò chơi tìm hiểu về tiếng Việt trên truyền hình, PGS.TS Hán Nôm T.T.D. (cố vấn chương trình) giảng: “lam sơn” tức là khí núi màu chàm ở trên các đỉnh núi. Còn “chướng khí” là các khí độc gây ra những cái bệnh con người mà không quen thủy thổ dễ ngã nước ngã bệnh”.

Tuy nhiên, giảng như vậy là mắc lỗi “vọng văn sinh nghĩa”. Vì chữ “lam” trong “sơn lam chướng khí” có tự hình là 嵐 (bộ sơn 山 phía trên và chữ phong 風 phía dưới) có nghĩa là “hơi núi, sương mù ở vùng núi”. Chữ “lam” chỉ màu chàm, màu lam, đồng thời còn chỉ cây chàm, có tự hình là 藍 (bộ thảo 艹 biểu thị nghĩa, chữ giám 監 biểu thị âm) mà vị cố vấn giảng, không liên quan đến “lam sơn chướng khí” hay “sơn lam chướng khí”.

Hai chữ sơn lam 山嵐 được Hán ngữ đại từ điển giảng là “hơi sương mù, mây mù trong núi”, đồng nghĩa với lam khí 嵐氣.

Tuy nhiên, cần chú ý rằng “lam” 嵐 và “chướng” 瘴 không đồng nghĩa. Chữ lam 嵐 thiên về nghĩa khí mù, hơi núi, không nhất thiết chỉ thứ khí độc hại, mà đôi khi chỉ được dùng để miêu tả cảnh mây mù nơi núi rừng. Trong khi đó, chữ chướng 瘴 thiên về nghĩa thứ khí được cho là có thể gây bệnh. Khi kết hợp thành “lam chướng” 嵐瘴, từ này chỉ thứ khí độc hại, được người xưa cho là phát sinh ở những vùng núi rừng ẩm thấp và có thể gây bệnh cho con người. Đây cũng là những từ được dùng trong tiếng Việt với nghĩa tương đương.

Trong tiếng Việt, “sơn lam chướng khí” thường được dùng như một thành ngữ, gắn với những vùng đất “ma thiêng nước độc”, miền núi xa xôi, hẻo lánh, có điều kiện khí hậu và sinh sống khắc nghiệt. Còn trong Đông y, nó lại là thuật ngữ chỉ một chứng bệnh.

3. “Sơn lam chướng khí” trong Đông y

Ta thấy rằng, sơn lam 山嵐 hay lam khí 嵐氣 có thể chuyển nghĩa từ hiện tượng tự nhiên (hơi sương mù, mây mù trong núi) sang thứ khí gây bệnh theo cách nhìn nhận của người xưa. Trong Đông y, sơn lam chướng khí 山嵐瘴氣 chỉ một loại bệnh chứng được ghi chép trong các y thư cổ, thường phát sinh ở vùng núi và vùng đồi gò, nhất là sau mưa hoặc trong những ngày thời tiết âm u, mưa dầm. Triệu chứng bệnh này là đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, tiêu chảy, phát sốt, ớn lạnh, chân tay mỏi mệt, mất sức...

Theo y lý, nguyên nhân gây ra sơn lam chướng khí chủ yếu có liên quan đến môi trường địa lý và điều kiện khí hậu đặc thù ở vùng núi và vùng đồi gò. Những khu vực này có nhiều rừng núi, khe suối, địa hình hiểm trở, không khí lưu thông kém, độ ẩm cao, dễ sinh sôi muỗi, côn trùng, vi khuẩn và các vi sinh vật gây bệnh khác. Ngoài ra, khí hậu ở vùng núi và vùng đồi gò thường biến đổi thất thường: mùa hè nóng bức, mưa nhiều; mùa đông lạnh và khô. Con người sống trong môi trường như vậy dễ mắc bệnh.

Như vậy, “lam sơn chướng khí” và “sơn lam chướng khí” trong tiếng Việt hiện nay được dùng để chỉ cùng một hiện tượng theo quan niệm cổ: thứ khí độc phát sinh ở vùng núi rừng ẩm thấp và có thể gây bệnh. Tuy nhiên, xét về cấu tạo từ ngữ và nguồn gốc Hán văn, “sơn lam chướng khí” 山嵐瘴氣 là cách viết nên được sử dụng vì có căn cứ hơn và chuẩn hơn về kết cấu ngữ nghĩa.

Hoàng Tuấn Công (CTV)