Lam Vỹ: Nối tiếp và giữ gìn văn hóa

Từ thuở khai hoang lập ấp, Lam Vỹ (xã Thiệu Tiến) ban đầu chỉ là một ngôi làng nhỏ, đến nay, sau sáp nhập, thôn có gần 4.000 dân. Sự đổi thay ấy là một quá trình dài gắn với lịch sử dân tộc. Những thịnh - suy, được - mất ấy mỗi giai đoạn mỗi khác, song được “an cư” là điều mà ai cũng khắc ghi.

Một góc thôn Lam Vỹ.

Người dân thôn Lam Vỹ không biết tên thôn/làng mình có từ khi nào. Nhưng họ vẫn biết rằng, trước đây làng còn có tên là Kẻ Vã, Quan Cai, Lam Vỹ phường...Theo sách tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XIX (xuất bản khoảng năm 1810-1815), trong các làng của tổng Phù Chẩn đã có tên làng Lam Vỹ. Thần phả của đình làng cho biết, trước thời Lý nơi đây có tên là “A Vĩ trang Phù Sa”. Cụ thể, ở A Vĩ trang có chàng trai Cao Tá, tên húy là Hoàng Tế khi 16 tuổi đã nổi tiếng. Không chỉ khôi ngô về dung mạo, giỏi võ nghệ, chàng còn có biệt tài về bơi lặn, vượt sông thì không ai đọ nổi. Triều đình nhà Lý biết tin đã mời chàng về triều để trọng dụng. Năm Thuận Thiên thứ 9 (1018), giặc Chiêm Thành xâm chiếm nước ta, Cao Tá được vua Lý Thái Tổ cử đem quân đánh giặc. Đại quân do Cao Tá chỉ huy đánh đâu thắng đó, khiến quân giặc khiếp sợ. Sau khi đánh thắng giặc Chiêm Thành, Cao Tá xin về thăm tổ đường nhà thờ cha ở Kỳ Pha Động (huyện Thường Xuân cũ) và làm lễ ăn mừng, rồi về nhà thờ mẹ ở khu A Vỹ (tức thôn Lam Vỹ, xã Thiệu Tiến ngày nay) để ban thưởng tiền bạc cho người dân. Từ đây, ông xuống thuyền rồng xuôi về triều đình. Truyền thuyết kể rằng, con thuyền từ từ chìm xuống đáy sông, ông mất vào ngày 25/11 năm đó. Tưởng nhớ công đức của ông, nhà vua phong Cao Tá là Đức thánh Đại vương Hoàng Tế và cho xây dựng đền thờ ông tại làng Lam Vỹ.

Tinh thần trung quân ái quốc ấy ăn sâu vào tâm thức các thế hệ người dân Lam Vỹ. Vì thế sau này, khi vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương kêu gọi toàn dân đánh giặc cứu nước, các ông Lê Đình Khương, Lê Đình Khang, Lê Đình Cung, Lê Tiến Trừu... đã hăng hái vận động mọi người tham gia.

Những cái tên như Ngõ Phủ, Bồng Binh (ao của trại lính)... nhắc nhớ người dân Lam Vỹ về tinh thần cách mạng ở làng. Không chỉ có tình yêu quê hương, người dân còn tự hào về đất làng- đất văn hóa.

Theo Dư địa chí Thiệu Hóa, đình Lam Vỹ được trùng tu đời vua Tự Đức, kiến trúc theo lối chồng rường kẻ bẩy, chạm khắc hoa văn tinh xảo, là một công trình có giá trị lớn về kiến trúc, nghệ thuật và lịch sử. Trong đình thờ thành hoàng là “Đức thánh Đại vương Hoàng Tế”. Đời Trần được ban tặng thanh cung vạn tuế. Đình vẫn còn lưu giữ thần phả do Hàn lâm viện Đông các đại học sĩ Nguyễn Bính soạn. Đến năm Vĩnh Hựu thứ 3 (1735), thần phả được giao cho Quản giám bách thần Nguyễn Hiền sao. Đời vua Thành Thái (1889-1907) cho bản xã, quan viên làng sao lại để bảo quản, giữ gìn.

Đình làng cũng chính là nơi đội tự vệ cứu quốc đã lấy làm điểm tập kết trước khi lên đường cướp phủ Thiệu Hóa. Từ năm 1930-1945, đình là nơi tuyên truyền, giác ngộ quần chúng, tổ chức hội họp, luyện tập lực lượng tự vệ phản đế. Đặc biệt, năm 1948, đồng chí Phạm Văn Đồng đã nói chuyện với cán bộ và Nhân dân Thiệu Hóa về chủ trương kháng chiến kiến quốc của Chính phủ. Cũng tại đây, nhiều lớp huấn luyện quân chính, chính trị đã được tổ chức, trở thành trung tâm sinh hoạt cách mạng của tỉnh và Liên khu IV. Trong 2 năm 1950 - 1951, Trường Quân chính liên khu IV và Sư đoàn 304 đã làm thêm một hội trường tại sân đình Lam Vỹ để mở các lớp huấn luyện quân sự, chính trị.

“Chứng kiến” mọi sự kiện lịch sử của làng, của xã, đình Lam Vỹ như một cuốn phim tư liệu lưu giữ ký ức và kỷ niệm sinh động của mỗi người dân. Bên cạnh đình, làng còn có nơi thờ Nguyệt Nga công chúa, tương truyền là con gái của Lý Thái Tổ; có nghè thờ Huý Hiệp Đại vương, ở bãi Mộc Bài. Hiện nay, các công trình trên đều không còn. Ngoài ra còn có nhà thờ Công giáo được xây dựng khoảng cuối thế kỷ XIX. Năm 1989, nhà thờ được trùng tu, xây dựng quy mô lớn có tháp chuông, nhà cho linh mục ở, nhà làm lớp học.

Anh Lê Tiến Tuấn, Bí thư chi bộ thôn Lam Vỹ, cho biết: Nhiều dòng họ trong thôn có người đỗ đạt, thành danh. Cụ khởi tổ dòng họ Nguyễn Đình là Nguyễn Đình Trí, Đô chỉ huy sứ Trí Võ hầu, di cư về Lam Vỹ đầu thế kỷ XVII khai lập cơ nghiệp. Đến nay, dòng họ đã trở thành một trong những dòng họ danh giá của xứ Thanh, nhiều đời con cháu làm quan lớn, được phong tước Quận công, giữ chức Quốc sư.

Theo gia phả dòng họ, từ đường Nguyễn Đình được Quận công Nguyễn Đình Quế, người giữ chức Phụ Quốc Thượng tướng quân Đô đốc phủ, Tả Đô đốc đồng tri Thái bảo, chủ trì xây dựng cách đây hơn 300 năm. Nơi đây thờ tự nhiều nhân vật nổi tiếng của dòng họ được ghi chép, tôn vinh trong các bộ quốc sử, như: Quận công Nguyễn Đình Tường; Quận công Nguyễn Đình Hàn; Quận công Nguyễn Đình Hoán (có tài liệu chép là Hoàn), Quận công Nguyễn Đình Tào... Không chỉ có những người kinh bang tế thế, dòng họ Nguyễn Đình còn nhiều người có công lớn trong việc bảo vệ biên cương, an dân.

Di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh đình làng Lam Vỹ hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ.

Trong không gian thiêng của nhà thờ họ, chúng tôi được con cháu dòng họ giới thiệu về những bức hoành phi, câu đối và những hiện vật cổ. Những hiện vật ấy đi cùng năm tháng để nhắc nhớ các thế hệ rằng đạo học, hay truyền thống gia đình cần hơn hết là sự nối tiếp và giữ gìn.

Nói về truyền thống văn hóa ở Lam Vỹ, các vị cao niên đều nhắc đến tục kết chạ. “Hồi đó, làng Lam Vỹ, kết chạ với làng Kỳ Kha (xã Tân Thành, Thường Xuân). Nguyên do, đức vương Hoàng Tế có cha ở Kỳ Kha, mẹ ở A Vĩ (Lam Vỹ) nên với ông hai nơi này có quan hệ nội ngoại. Ấy thế mới có bài thơ rằng: Tình ở Kỳ Pha động/ Nghĩa về A Vĩ khu/ Tuy lời vui yến tiệc/ Hương thơm muôn vạn thu”. Hay như những phường bội do ông Hai My (Nguyễn Quang Sỹ), trò Tú Huần do ông Lê Đình Bài đứng đầu trò... Tất cả giờ chỉ còn trong ký ức, như cách ông Nguyễn Quang Hảo một người dân trong làng chia sẻ: Mỗi một thời kỳ lịch sử đều có nét văn hóa riêng. Chúng ta đang sống trong thời hiện đại, được tận hưởng làn gió mới, cuộc sống ấm no đủ đầy, đó chính là thứ hạnh phúc giá trị hơn cả.

Sau khi sáp nhập thôn, Lam Vỹ hiện có 964 hộ với gần 4.000 nhân khẩu. Chia sẻ điều này, Bí thư chi bộ thôn Lê Tiến Tuấn, khẳng định: Từ chiếc nôi văn hóa làng, nhiều người dân Lam Vỹ đã trưởng thành và đóng góp tích cực cho công cuộc dựng nước và giữ nước. Xưa, chữ trung, chữ hiếu luôn được coi trọng, trở thành đạo lý, lối sống và ngày nay, người dân lại nỗ lực lao động, an cư và làm ra của cải vật chất.

Được bao bọc bởi dòng sông Chu, thôn Lam Vỹ uốn mình thật đẹp. Và còn đẹp hơn bởi nơi đây cộng đồng lương - giáo sống ôn hòa, đoàn kết với mong muốn thôn mình sẽ đẹp và tỏa sáng như cái tên Lam Vỹ.

Bài và ảnh: Kiều Huyền