Làng Quang Biểu: Điểm sáng trong phong trào cách mạng trước năm 1945

Từ đầu thế kỷ XIX đến năm 1945, làng Quang Biểu thuộc tổng Sóc Sơn, huyện Vĩnh Lộc. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, làng Quang Biểu thuộc xã Vĩnh Hòa, huyện Vĩnh Lộc. Hiện nay Quang Biểu thuộc xã Vĩnh Lộc.

Một góc làng Quang Biểu, xã Vĩnh Lộc. Ảnh: Minh Thu (CTV)

Làng hình thành cuối thời Trần (1341-1400), tọa lạc trên sườn núi Tú Sơn bên tả ngạn sông Mã, bãi bồi ven sông dày lớp phù sa màu mỡ cùng những “bờ xôi ruộng mật”, phía Bắc giáp làng Hữu Chấp, phía Nam giáp làng Phúc Tường. Cả hai làng trên đều là “địa chỉ đỏ” của phong trào cách mạng trong tỉnh trước năm 1945. Chính vì vậy mà người làng Quang Biểu sớm được tiếp thu ánh sáng cách mạng và đường lối cứu nước của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc.

Đầu năm 1928, đồng chí Lê Văn Thiệp (huyện Vĩnh Lộc cũ) tổ chức ra “Hội Tiên long ái quốc”. Đây là tổ chức vừa hoạt động cách mạng, vừa hoạt động kinh tế, nhằm gây quỹ hoạt động cách mạng. Lê Văn Thiệp đã chọn Sóc Sơn, một vùng đồi núi, làm điểm tập hợp và hoạt động dưới danh nghĩa khai hoang. Nhiều chiến sĩ cách mạng ở các huyện và thị xã Thanh Hóa lúc bấy giờ đã tham gia, trong đó làng Quang Biểu có chiến sĩ Cao Ngọc Oanh. Hội Tiên long ái quốc hoạt động được hơn một năm thì bị địch đàn áp. Một số người bị địch bắt, số còn lại về cơ sở tiếp tục hoạt động cách mạng.

Bước vào thời kỳ Mặt trận dân chủ Đông Dương (1936 - 1939), phong trào cách mạng quần chúng ở Quang Biểu phát triển mạnh. Được sự lãnh đạo của đồng chí Lê Hồng Quế (huyện Yên Định cũ), đồng chí Cao Ngọc Oanh đã đứng ra tổ chức và lãnh đạo hội Tương tế ái hữu làng Quang Biểu. Hội Tương tế ái hữu trở thành nòng cốt, tập hợp quần chúng đấu tranh chống cường quyền bạo lực, phát triển dân trí, cải cách hương thôn, đòi tự do dân chủ.

Đầu năm 1937, tại đình làng, đồng chí Cao Ngọc Oanh đã tổ chức cuộc mít tinh của quần chúng cách mạng làng Quang Biểu. Thông qua cuộc mít tinh, đồng chí Cao Ngọc Oanh đã chỉ rõ tinh thần của Mặt trận bình dân Pháp, đồng thời nói lên ý nghĩa của phong trào Mặt trận dân chủ ở nước ta và kêu gọi Nhân dân đoàn kết đấu tranh giành quyền tự do dân chủ. Sau cuộc mít tinh, quần chúng đã diễu hành biểu dương lực lượng.

Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy về thành lập Ủy ban vận động cách mạng ở các phủ, huyện, tháng 7/1938, Ủy ban vận động cách mạng huyện Vĩnh Lộc (cũ) được thành lập gồm 10 đồng chí, trong đó có đồng chí Cao Ngọc Oanh làng Quang Biểu. Lúc này ở làng Quang Biểu còn có đồng chí Cao Ngọc Quang đã được cấp trên giao nhiệm vụ làm giao thông liên lạc cho Đảng.

Tiếp đến là phong trào phản đế cứu quốc, phong trào Việt Minh và Tổng khởi nghĩa giành chính quyền về tay Nhân dân, làng Quang Biểu tiếp tục có nhiều đóng góp tích cực. Cuối năm 1940, làng Quang Biểu đã thành lập được Mặt trận phản đế cứu quốc do đồng chí Cao Ngọc Oanh lãnh đạo. Đội tự vệ và tiểu đội du kích của làng cũng được thành lập. Cuối tháng 7/1941, Tỉnh ủy Thanh Hóa quyết định thành lập chiến khu và đội du kích Ngọc Trạo tại huyện Thạch Thành (cũ). Ngày 19/9/1941, đội du kích Ngọc Trạo được thành lập. Đồng chí Cao Ngọc Oanh làng Quang Biểu đã tham gia vào đội du kích Ngọc Trạo. Khi đội du kích Ngọc Trạo được thành lập, dưới sự lãnh đạo của đồng chí Nguyễn Thị Minh Ba (chị Ba Dốt), một số đồng chí trong đó có Cao Ngọc Tôn người làng Quang Biểu đã trực tiếp về các làng ở khu vực miền xuôi huyện Vĩnh Lộc (cũ) và một số làng ở huyện Hà Trung (cũ) để vận động quyên góp lương thực, thực phẩm ủng hộ đội du kích Ngọc Trạo.

Đêm 18, rạng ngày 19/10/1941, địch mở chiến dịch đánh vào đội du kích Ngọc Trạo. Mặc dù tương quan lực lượng chênh lệch, nhưng các chiến sĩ du kích Ngọc Trạo chiến đấu rất gan dạ, dũng cảm. Chiến sĩ Cao Ngọc Oanh người làng Quang Biểu bám sát địch chém trọng thương tên lính mang số hiệu 444 và tước được khẩu súng mousqueton của địch.

Để duy trì lực lượng du kích vừa mới được thành lập, Ban lãnh đạo chiến khu quyết định chuyển toàn bộ lực lượng ra khỏi chiến khu và phân tán về các địa phương. Nhằm tránh sự truy lùng của kẻ thù, đồng chí Cao Ngọc Oanh đã thoát ly về huyện Hà Trung (cũ) để hoạt động cách mạng.

Vào tháng 7/1942, các đồng chí Lê Tất Đắc, Hoàng Tiến Trình, Trịnh Ngọc Điệt, Hoàng Xung Phong, Tố Hữu trốn khỏi nhà đày Buôn Ma Thuột và Đắc Lay đã về Thanh Hóa hoạt động. Tại làng Thổ Phụ, huyện Vĩnh Lộc (cũ), các đồng chí đã ra được hai số báo “Đuổi giặc nước” làm phương tiện cổ động tuyên truyền chuẩn bị cho việc thành lập Mặt trận Việt Minh.

Cuối tháng 8, đầu tháng 9/1942, mật thám và chính quyền tay sai đã đánh hơi thấy dấu vết cơ sở cách mạng ở làng Thổ Phụ. Các đồng chí phụ trách đường dây liên lạc đã bí mật đưa các đồng chí trên về cơ sở cách mạng làng Quang Biểu. Tại đây, các đồng chí đã được Nhân dân trong làng đùm bọc, bảo vệ an toàn tuyệt đối.

Tháng 3/1943, Tỉnh ủy Thanh Hóa tổ chức hội nghị thành lập Tỉnh bộ Việt Minh tại làng Quang Biểu. Cơ sở cách mạng làng Quang Biểu đã tổ chức lực lượng đón, bố trí nơi ăn ở, bảo vệ đại biểu về dự hội nghị. Nhà ông Trịnh Văn Chế được lựa chọn làm địa điểm hội nghị. Hội nghị thành lập Tỉnh bộ Việt Minh thành công và an toàn, trong đó có phần đóng góp quan trọng của Nhân dân làng Quang Biểu.

Sau hội nghị trên, Mặt trận Việt Minh làng Quang Biểu được thành lập gồm 102 hội viên do ông Cao Ngọc Oanh lãnh đạo. Ngày 15/9/1944, Tỉnh bộ Việt Minh ra Chỉ thị “Kíp sửa soạn khởi nghĩa”. Tháng 3/1945, Trung đội tự vệ làng Quang Biểu được thành lập với 50 đội viên do ông Trịnh Văn Chế làm Trung đội trưởng. Tự vệ đã tổ chức thu gom sắt thép rèn dao găm, kiếm, đêm đêm luyện tập quân sự, tập luyện côn, kiếm,...

Đêm 13/8/1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc ra lệnh tổng khởi nghĩa. Trong không khí khởi nghĩa sôi sục của cả nước, đêm 18/8/1945, Ủy ban Khởi nghĩa tỉnh Thanh Hóa phát lệnh tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Sáng 19/8/1945, các đội tự vệ làng Quang Biểu, Phúc Tường, Hữu Chấp, do các đồng chí Trịnh Huy Tự (Phúc Tường), Cao Ngọc Oanh, Cao Ngọc Tôn (Quang Biểu) chỉ huy, được giao nhiệm vụ xuống khu vực miền xuôi Vĩnh Lộc cướp chính quyền và đã giành thắng lợi hoàn toàn.

Từ khi có Đảng lãnh đạo (1930) đến tháng 8/1945, Nhân dân làng Quang Biểu đã luôn nêu cao tinh thần yêu nước, tích cực đấu tranh chống đế quốc và bảo vệ cách mạng, góp phần xứng đáng vào thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Tám. Làng Quang Biểu là điểm sáng trong phong trào cách mạng trước năm 1945 ở Thanh Hóa. Làng có 8 gia đình được tặng Bằng có công với nước, 5 người được công nhận là lão thành cách mạng gồm Cao Ngọc Oanh, Cao Ngọc Tôn, Cao Ngọc Quang, Trịnh Bá Huệ, Trịnh Văn Chế; 2 người là cán bộ tiền khởi nghĩa là Lê Văn Mai, Nguyễn Xuân Lô. Trong đó có gia đình ông Cao Ngọc Hoạt và bà Lê Thị Thái có 3 người con là lão thành cách mạng.

Tên xã, tên thôn có thể đổi thay, nhưng với mỗi người dân, làng là nơi ghi dấu ký ức, lắng đọng với những niềm tự hào và là nơi ấm áp thân thương khi nhớ đến. Vì thế, mỗi năm, vào ngày rằm tháng Giêng, con em xa quê lại tề tựu về hương khói trong lễ hội làng, cầu mong các vị thành hoàng phù trợ những điều may mắn và bình an.

(Bài viết có tham khảo tư liệu trong sách: Những chiến sĩ cách mạng trung kiên tỉnh Thanh Hóa, tập 1, NXB Thanh Hóa, 2010; Lịch sử Đảng bộ huyện Vĩnh Lộc, 1930-2020, NXB Thanh Hóa, 2023; Lịch sử xã Vĩnh Hòa, NXB Thanh Hóa, 2018).

Lê Khắc Tuế (CTV)