Ngàn năm bóng ngựa (Bài 1): Bóng ngựa trong văn hóa Việt

Từ cuộc sống đời thường đến các truyền thuyết, huyền thoại nhuốm sắc màu tâm linh, những trang sử hào hùng, sục sôi tinh thần quyết chiến quyết thắng đến nhịp sống hiện đại, hình tượng con ngựa vẫn bền bỉ in dấu trong tâm thức người Việt như một biểu trưng sống động của tính thiêng, sức mạnh, tốc độ, lòng trung thành và tinh thần nỗ lực vươn lên.

Tranh “mã đáo thành công” được treo trang trọng trong nhiều gia đình người Việt với ý nghĩa cầu mong sự may mắn, tài lộc, thăng tiến. Ảnh minh họa

Trải dài từ các bản làng vùng cao biên giới cho đến những vùng quê thanh bình; từ những phiên chợ, bến sông đến những cung đường thiên lý, một thời, tiếng vó ngựa là thanh âm quen thuộc.

Bởi vậy, trong đời sống văn hóa dân gian, ngựa là biểu tượng đa tầng ý nghĩa. Bóng ngựa thấp thoáng trong lời ăn tiếng nói thường ngày, đi vào ca dao, tục ngữ, thành ngữ, trở thành một biểu tượng giàu sức gợi, phản chiếu đời sống tinh thần phong phú và cách nhìn nhận tinh tế của người Việt xưa.

Con ngựa khi thì biểu trưng cho sức bền bỉ, dẻo dai qua những chặng đường dài, khi lại là hình ảnh của lòng trung thành, tận tụy với chủ nhân, tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái: “một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ”; “ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn”.

Bóng ngựa đi vào kho tàng văn hóa dân gian như một biểu tượng giàu ý nghĩa. Từ đặc điểm sinh học, tập tính và sức vóc của loài vật này, cha ông đã khéo léo gửi gắm những ẩn dụ về phẩm chất, tính cách con người, đồng thời đúc kết kinh nghiệm sống và triết lý nhân sinh sâu sắc.

Bởi vậy, trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, hình ảnh con ngựa xuất hiện qua nhiều câu thành ngữ, tục ngữ quen thuộc như lời nhắn nhủ đầy hàm ý: “ngựa già thuộc lối” - đề cao kinh nghiệm của người từng trải; “đường dài mới biết ngựa hay” - khẳng định giá trị của bản lĩnh chỉ được kiểm chứng qua thử thách và thời gian.

Có lẽ, trong tiềm thức của lớp lớp thế hệ người dân nước Việt, một trong những hình tượng con ngựa cổ xưa và giàu sức gợi nhất chính là truyền thuyết Thánh Gióng.

Cậu bé làng Gióng - tuổi đã lên ba vẫn chưa biết nói, biết cười. Ấy vậy mà khi đất nước có giặc ngoại xâm, cậu bé bỗng nói năng lưu loát, ăn hết “bảy nong cơm, ba nong cà”, uống “một hớp cạn đà khúc sông” đã vươn mình thành tráng sĩ cưỡi ngựa sắt, nhổ tre làm vũ khí, xông pha trận mạc, quét sạch giặc Ân, bảo vệ bờ cõi.

Câu chuyện ấy không chỉ là một truyền thuyết kỳ vĩ được lưu truyền qua bao thế hệ mà còn là bản anh hùng ca mở đầu cho truyền thống chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam. Hình tượng Thánh Gióng cưỡi chiến mã tung hoành giữa khói lửa chiến chinh đã trở thành biểu tượng bất diệt của lòng yêu nước, ý chí quật cường và sức mạnh đoàn kết của dân tộc mỗi khi Tổ quốc lâm nguy.

Không chỉ có truyền thuyết, dấu tích của con ngựa còn được ghi nhận qua các tư liệu khảo cổ và thư tịch cổ. Ở bài viết “Ngựa trong tâm thức dân gian của người Việt”, GS.TS Trịnh Sinh khẳng định: “Tư liệu khảo cổ học đã chứng minh ngựa có mặt trong thời văn hóa Đông Sơn muộn qua một số hình tượng ngựa và hoa văn”.

Đáng chú ý, một số tượng ngựa được tìm thấy trong các ngôi mộ mang phong cách Việt - Hán vào khoảng đầu công nguyên.

Thư tịch cổ cũng ghi lại việc Mã Viện từng thu gom trống đồng Đông Sơn, đập ra để lấy nguyên liệu đúc tượng ngựa đồng.

Từ thuở dựng nước, vó ngựa đã hằn sâu trên những trang sử oai hùng của dân tộc. Trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, ngựa cùng voi chiến tạo nên sức mạnh tổng hợp cho đội quân chống lại ách đô hộ phương Bắc.

Ngựa đá, voi đá trong Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia bia và lăng mộ Lê Thì Hiến (xã Thọ Phú).

Nhắc đến những chiến mã lưu danh trong lịch sử Việt Nam, không thể không kể tới Song Vỹ Hồng - tuấn mã đã đồng hành cùng Thái úy Lý Thường Kiệt chinh phạt Chiêm Thành, đánh tan quân Tống, góp phần bảo vệ giang sơn và mở rộng bờ cõi nước ta.

Theo dòng chảy lịch sử, vó ngựa chiến vẫn không ngừng in dấu trên những trang sử vàng của dân tộc.

Đặc biệt, sử sách còn lưu truyền về Tây Sơn ngũ thần mã - năm con tuấn mã nổi tiếng với sức vóc, tốc độ và lòng trung nghĩa hiếm có. Đó là Bạch Long Câu của Thái Đức hoàng đế Nguyễn Nhạc; Xích Kỳ của Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết; Ô Du của Đại tướng Đặng Xuân Phong và Ngân Câu (Huyết Hãn Mã) của nữ Đô đốc Bùi Thị Xuân; Hồng Lư (Huyết Hãn Bảo Câu) của danh tướng Lý Văn Bưu...

Những chiến mã ấy đã vượt lên vai trò của một phương tiện phục vụ chiến đấu để trở thành biểu tượng cho khí phách, lòng trung thành và hào khí bất khuất của dân tộc Việt Nam qua các thời đại.

Hiện hữu trong cuộc sống đời thường đến chiến trường khốc liệt, bóng ngựa hằn in trên trang sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Từ những tích lũy qua đời sống và lịch sử, hình tượng ngựa dần được thiêng hóa, thăng hoa thành biểu tượng nghệ thuật và tín ngưỡng.

Con ngựa thường được xem như phương tiện di chuyển của thần linh, là sứ giả trung chuyển lễ vật...

Ở phương diện nghệ thuật, hình tượng ngựa được thể hiện phong phú trong những áng văn, thơ, hội họa... cho tới các công trình kiến trúc truyền thống (đình, đền, lăng tẩm...). Qua đó lưu giữ dấu ấn vương triều, minh chứng sinh động cho sự phát triển về tư duy, thẩm mỹ, quan điểm sáng tạo của người Việt qua từng thời kỳ.

Đặc biệt, trên mảnh đất xứ Thanh, hình tượng con ngựa hiện diện tại các di tích như những chứng nhân thầm lặng của thời gian, không chỉ tô điểm cho cảnh quan, không gian; đó còn là biểu tượng của ký ức lịch sử, giá trị văn hóa - tâm linh được tiếp nối và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Hoàng Linh