Sắc màu ẩm thực xứ Thanh - “nốt thăng” văn hóa

Ẩm thực ví như “ngôn ngữ” không lời - nhịp cầu nối văn hóa để con người gần gũi, hiểu nhau hơn. Mỗi món ăn ngon, đó không đơn thuần chỉ là “sự hài lòng” của vị giác, mà còn là những sáng tạo, trao truyền và cả tiếp biến, mang theo những câu chuyện kể về vùng đất, con người. Ai đó trong chúng ta đã từng luyến lưu, “phải lòng” một vùng đất - bắt đầu từ những món ăn.

Sản vật, ẩm thực địa phương được giới thiệu tại Liên hoan Văn hóa Ẩm thực xứ Thanh.

Tinh tế trong những điều bình dị

Với ba vùng miền đặc trưng, Thanh Hóa được ví như một Việt Nam thu nhỏ. Từ núi trùng điệp, trung du bán sơn địa đến đồng bằng trù phú và một dải duyên hải trải dài. Sự đa dạng địa hình, rất đỗi tự nhiên, đã tạo nên những “sắc màu” ẩm thực, góp thêm gam màu độc đáo vào “bức họa” văn hóa xứ Thanh.

Ngược ngàn lên miền Tây xứ Thanh, du khách không chỉ đắm mình trong cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, mà còn ấm lòng với những món ăn mang hương vị núi rừng. Ở đó, thiên nhiên hiện diện trong từng nguyên liệu, cùng với kinh nghiệm ẩm thực được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Từ lúa nếp gieo trồng trên những thửa ruộng bậc thang, qua đôi bàn tay khéo léo của người dân bản địa, “nhuộm màu” bởi lá cây rừng, hoa, củ, quả, trở thành xôi ngũ sắc rực rỡ. “Không chỉ lôi cuốn thị giác bởi màu sắc bắt mắt, xôi ngũ sắc còn là lời chào mời thân tình, vui vẻ của người dân bản địa với khách đến chơi nhà”, chị Hà Thị Tuyến, xã Thường Xuân chia sẻ.

Nếu xôi ngũ sắc ấn tượng thị giác bởi màu sắc bắt mắt thì cơm (xôi) lam lại níu chân thực khách bằng sự giản dị. Gạo nếp được cho vào ống nứa, thêm nước rồi nướng trên bếp lửa. Khi lớp vỏ nứa cháy xém, hương thơm của xôi nếp quyện cùng mùi tre nứa, mộc mạc nhưng ăn một lần là nhớ.

Đến các món ăn chế biến từ thịt, cá, măng nứa, rau rừng và những gia vị đặc trưng như hạt dổi, mắc khén, ớt rừng... cay nồng, thoảng hương thơm tự nhiên, tạo nên nét riêng cho ẩm thực miền thượng du xứ Thanh.

Và phía sau mỗi món ăn còn là câu chuyện về ruộng nương, mùa vụ, tri thức dân gian. Hiện hữu qua cách lựa chọn nguyên liệu, chế biến, nêm nếm; những kinh nghiệm được trao truyền, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa.

Từ vùng thượng du, xuôi về duyên hải, ẩm thực xứ Thanh lại mang sắc thái khác. Biển hào phóng ban tặng nguồn hải sản phong phú, từ cá, tôm, mực đến ghẹ, ngao, sò... Những nguyên liệu tươi ngon tạo nên nhiều món ăn hấp dẫn. Về Sầm Sơn, Hải Tiến, Nghi Sơn và nhiều làng chài ven biển, ẩm thực gắn liền với nhịp sống của ngư dân. Mỗi chuyến tàu thuyền vươn khơi trở về mang theo tôm cá đầy khoang, để những phiên chợ sớm, chiều sôi động, rộn ràng người bán mua. Sự tươi ngon của hải sản cùng bí quyết chế biến phù hợp tạo nên vị ngon của ẩm thực nơi “đầu sóng ngọn gió”.

Nhắc đến hương vị biển xứ Thanh, không thể không kể đến nước mắm truyền thống - một gia vị góp phần quan trọng tạo nên món ngon quê Thanh. Từ cá tươi và muối biển, qua quá trình ủ chượp kéo dài, những giọt mắm màu hổ phách dần hình thành. Vị mặn mòi nơi đầu lưỡi nhưng cũng thật đậm đà hậu vị. Ở những làng nghề làm mắm như Khúc Phụ, Ba Làng, nước mắm là kết tinh của kinh nghiệm, sự kiên nhẫn và bí quyết được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Nước mắm không chỉ là gia vị quen thuộc trong từng gian bếp, mỗi bữa cơm mà còn mang theo “ký ức” quê nhà cho người xa quê. Một bát nước chấm đậm đà, món cá kho thơm lừng hay đĩa rau luộc giản dị cũng có thể gợi nhớ, gợi thương, để người xa quê không quên nguồn cội.

Nếu miền núi mang đến hương vị nguyên sơ, miền biển đậm đà vị mặn mòi thì đồng bằng xứ Thanh ghi dấu bằng những món ăn dân dã mà tinh tế. Vẫn từ những nguyên liệu quen thuộc, người dân đã sáng tạo nên nhiều món ngon gắn bó với đời sống.

Là bánh cuốn, bánh khoái, bánh răng bừa... mang nét riêng của ẩm thực xứ Thanh. Đằng sau sự giản dị của những món ăn lại là sự tỉ mỉ, khéo léo và chẳng thế thiếu đi những kinh nghiệm. Trong những ngày thu hanh hao, vào buổi xế chiều, lang thang qua những con phố, mùi thơm của những món quà chiều thật dễ khiến lòng người xốn xang. Một đĩa bánh nhỏ nóng hổi, tròn vị giữa phố phường tấp nập bỗng trở nên thi vị đến thế.

Bánh răng bừa là món ngon của nhiều làng quê xứ Thanh.

Đặc biệt, nói đến sự đa dạng của ẩm thực xứ Thanh, sẽ là chưa đủ nếu không nhắc đến nem chua. Vẫn là thịt lợn cùng gia vị được kết hợp theo tỷ lệ hài hòa và cả bí quyết riêng, trải qua quá trình lên men để tạo nên vị chua thanh, cay nhẹ và hương thơm đặc trưng. Từ món ăn quen thuộc trong đời sống, nem chua đã trở thành đặc sản xứ Thanh khiến thực khách nhung nhớ. Hẳn không quá lời khi nói, nhắc đến nem chua - nhớ đến Thanh Hóa.

Từ những nguyên liệu bình dị, người dân xứ Thanh khắp các vùng miền đã tạo nên những hương vị ẩm thực mang dấu ấn riêng. Phía sau mỗi món ăn, thức quà ngon là những câu chuyện về đời sống, sự cần cù, chịu thương chịu khó, chắt chiu và gom nhặt.

Đánh thức giá trị ẩm thực trong nhịp chảy của đời sống

Nếu văn hóa là sự sáng tạo, trao truyền và tiếp biến, thì ẩm thực - một nét văn hóa cũng không nằm ngoài “quy luật” ấy. Đi qua thời gian, ẩm thực truyền thống cũng không ngừng đổi mới về cách chế biến, trình bày và phương thức quảng bá. Tuy nhiên, đổi mới nhưng không “đánh mất” bản sắc. Việc giữ gìn hương vị đặc trưng, cẩn thận lựa chọn nguyên liệu, trân trọng bí quyết nghề và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi món ăn vẫn luôn là điều quan trọng để ẩm thực truyền thống được tiếp nối, phát triển.

Đặc biệt, khi du lịch ngày càng chú trọng trải nghiệm, ẩm thực trở thành lợi thế để những vùng đất, làng nghề quảng bá hình ảnh quê hương. Du khách sẽ có thêm những trải nghiệm, khám phá làng nghề hay trải nghiệm chế biến đặc sản. Việc kết nối ẩm thực với du lịch, du lịch sinh thái và các sản phẩm OCOP mở ra cơ hội phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập cho người dân.

Không dừng lại ở một món ăn, một làng nghề, ẩm thực còn là “nhịp cầu” nối liền, lan tỏa văn hóa xứ Thanh. Mới đây, Liên hoan Văn hóa Ẩm thực xứ Thanh với không gian ẩm thực rộng lớn, đa dạng các gian hàng là sản vật, ẩm thực địa phương, thu hút lượng lớn khách tham quan, thưởng thức, trải nghiệm và mua sắm đã khẳng định cho sức hút của ẩm thực xứ Thanh.

Ẩm thực là một cách để văn hóa hiện diện, lan tỏa trong đời sống thường ngày. Từ chiếc nem chua, ống cơm lam thơm mùi nứa đến hải sản tươi ngon hay chén nước mắm đậm đà, mỗi hương vị đều góp phần kể câu chuyện về đất và người. Sự đa dạng của ẩm thực được tạo nên từ điều kiện tự nhiên, nguồn nguyên liệu, môi trường sống và quá trình con người lao động, sáng tạo, trao truyền kinh nghiệm.

Nếu như, “Thanh Hóa, đi để yêu” thì trên hành trình khám phá xứ Thanh, những sắc màu ẩm thực đã tạo nên “nốt thăng” trong bản hòa ca văn hóa quê hương. Mỗi món ăn, mỗi làng nghề đều chứa đựng những dấu ấn văn hóa. Khi được gìn giữ và lan tỏa đúng cách, ẩm thực đã, đang và sẽ trở thành nhịp cầu đưa văn hóa xứ Thanh đến gần hơn với bạn bè muôn phương.

Bài và ảnh: Thu Trang