Tín ngưỡng thờ Mẫu xứ Thanh (Kỳ 1): Điểm tựa tâm linh giữa ngàn năm di sản

Xứ Thanh - mảnh đất “địa linh nhân kiệt”, nơi núi rừng đại ngàn, đồng bằng trù phú và biển cả mênh mang cùng hòa điệu trong một không gian văn hóa thấm đẫm bản sắc. Trải qua thăng trầm thời gian, tín ngưỡng thờ Mẫu ở nơi đây vẫn âm thầm chảy như một mạch nguồn không vơi cạn, nâng đỡ đời sống tinh thần của bao thế hệ. Đó là chốn neo đậu niềm tin – nơi con người tìm sự che chở, cân bằng và một khoảng lặng bình yên giữa những biến động của thời cuộc.

Dòng người đổ về Phủ Na (xã Xuân Du) trong những ngày đầu năm mới

Mỗi độ xuân về, khi hơi sương còn vương trên cành non và nắng mới dịu dàng phủ khắp triền núi, từng dòng người lại thành kính tìm về các đền phủ trên đất Thanh. Không gian nơi cửa điện như lắng lại: khói hương quyện gió, tiếng chuông ngân trong khoảng tĩnh tại, sắc áo người hành hương hòa cùng sắc cờ phướn. Một bầu không khí linh thiêng mà ấm áp được dệt nên, như vòng tay bao dung của Mẹ.

Từ thiên nhiên đến tiếng gọi “Mẫu”

Sức sống của Đạo Mẫu ở xứ Thanh được nuôi dưỡng từ chính điều kiện sinh tồn của cư dân nơi đây: núi cao, đồng bằng và biển rộng.

Ở miền non cao, khi cuộc sống gắn với rừng già và những thử thách của thiên nhiên khắc nghiệt, con người gửi niềm tin vào các vị thiên thần, tiêu biểu là Bà Chúa Thượng Ngàn – hình tượng của rừng núi che chở. Xuôi theo dòng Mã giang, khi cư dân thuần thục nghề lúa nước, họ lại hướng niềm tin về Mẹ Trời, Mẹ Đất, Mẹ Nước, nhân hóa những yếu tố tự nhiên thành tiếng gọi “Mẫu” đầy tôn kính. Và khi vươn ra biển lớn, người dân làng chài lại nương nhờ vào các vị thần biển để mong chuyến ra khơi bình an.

Tượng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh tại đền Sòng Sơn (phường Quang Trung) – một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Từ những hình thức thờ nữ thần tự nhiên ban đầu, hệ thống Tam phủ rồi Tứ phủ dần hình thành, phản ánh một thế giới quan nhân văn: Trời – Đất – Nước – Con người cùng tồn tại trong sự giao hòa. Tín ngưỡng ấy không tách rời đời sống, mà lớn lên cùng mùa vụ, qua từng bước chân khai phá đất đai.

Những điểm hẹn tâm linh mỗi mùa xuân

Trong dòng chảy truyền thuyết dân gian, xứ Thanh gắn với nhiều dấu tích của Thánh Mẫu Liễu Hạnh – một trong “Tứ bất tử” của tâm thức Việt. Tương truyền, vào thời Lê Trung Hưng, vùng Phố Cát và Sòng Sơn là nơi Mẫu từng hiển linh, để lại những câu chuyện được truyền tụng qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, Đền Sòng Sơn (Phường Quang Trung) vẫn được xem là một trong những trung tâm thờ Mẫu tiêu biểu. Câu truyền khẩu “Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh” không chỉ nói về sự linh ứng, mà còn cho thấy vị trí đặc biệt của địa danh này trong tâm thức cộng đồng.

Đền Sòng Sơn – ngôi đền được dân gian tôn xưng là “thiêng nhất xứ Thanh”, giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng thờ Mẫu.

Cùng với đó là Đền Phố Cát (xã Vân Du), Phủ Na (xã Xuân Du), Đền Cửa Đặt (xã Vạn Xuân), đền Cô Bơ (xã Tống Sơn)... Những mái đền nép mình bên sườn núi, soi bóng xuống dòng sông, lưu giữ nét kiến trúc truyền thống và những lớp huyền tích được truyền nối qua thời gian.

Không gian điện thờ tại đền Phố Cát (xã Vân Du), điểm đến tâm linh gắn với truyền thuyết Thánh Mẫu Liễu Hạnh giáng thế lần thứ ba.

Người dân tìm về đây không chỉ để cầu tài lộc hay bình an. Họ tìm về để nhắc mình nhớ đến đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, để thấy mình vẫn thuộc về một mạch văn hóa chung. Có người chỉ mong một năm thuận hòa. Có người tìm một khoảng lặng cho lòng mình. Và trong không gian ấy, niềm tin được nâng đỡ, nhẹ nhàng mà bền bỉ.

Điểm tựa của đạo lý và bản sắc

Ở xứ Thanh, tín ngưỡng thờ Mẫu còn gắn với việc tôn vinh những nhân vật nữ có công với dân tộc, tiêu biểu như hình tượng Bà Triệu với khí phách ngàn năm còn vang vọng. Sự hòa quyện giữa yếu tố tự nhiên và yếu tố lịch sử tạo nên sắc thái riêng cho Đạo Mẫu nơi đây: vừa linh thiêng, vừa thấm đẫm tinh thần yêu nước và ý thức gìn giữ bản sắc.

Qua những thăng trầm của lịch sử, từ thời phong kiến đến nhịp sống hiện đại, Đạo Mẫu vẫn âm thầm hiện diện. Những đền phủ trên đất Thanh vẫn đỏ lửa hương mỗi mùa xuân, trở thành nơi cộng đồng gặp gỡ và sẻ chia niềm tin.

Di sản ấy không nằm yên trong quá khứ mà sống trong từng nén hương thành kính, trong ánh mắt trang nghiêm của người hành lễ và trong sự tự hào lặng lẽ của người dân về quê hương mình.

Phương Anh