“Trường ca đại sự Mường Ca Da" - Lời tri ân người đã về cõi trời

Cuốn sách “Trường ca đại sự Mường Ca Da” (NXB Hội Nhà văn, 2020) là một công trình sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân gian của dân tộc Thái Thanh Hóa của ông Hà Văn Thương.

Tác giả Hà Văn Thương (thứ 2 từ phải sang).

Đi với Hà Văn Thương chặng đường hơn trăm cây số từ trung tâm phường Hạc Thành lên bản Bút, xã Nam Xuân, ngồi trong ô tô mới có dịp hỏi cặn kẽ và nghe tác giả đọc một số chương.

Từ năm 1979, khi đang dạy học ở trường cấp II Nam Tiến, Hà Văn Thương đã nghe nhiều bài mo. "Lúc ấy tôi nghi ngờ mo có nhiều khía cạnh mê tín dị đoan. Trong các giờ giảng bài, tôi nhắc nhở các học trò tôi về suy nghĩ ấy. Đến tai vị thầy mo trong vùng này là ông Phạm Bá Hường, ông mo Hường đã mời tôi đến giải thích và đàm đạo. Ông Hường nói đừng vội quy kết mà hãy nghĩ xem vì sao các thầy mo chưa thấy biển bao giờ, chưa đi máy bay bao giờ mà họ lại tả khung cảnh biển rất rõ ràng?". Và ông tò mò nghe đi nghe lại nhiều lần. Nghe và ghi chép lại những lời mo mới thấy rõ ràng những lời mo, bài mo Thái không những là lời từ biệt của người chết mà qua đó còn nói lên khát vọng của con người trong lao động, sản xuất, trong y tế giáo dục, về tình yêu, về bình đẳng giới và quan niệm về vũ trụ. Từ đó, ông có lòng tin để sưu tầm, ghi chép, phân tích và tập hợp lại thành cuốn sách “Trường ca đại sự Mường Ca Da” dày 600 trang.

Đồng bào dân tộc Thái Thanh Hóa có tập quán riêng, có tập tục cưới hỏi, ma chay, làm nhà, mở đất, vào mùa, mừng cơm mới rất lạ. Đặc biệt, ma chay đã trở thành tập tục thiêng liêng. Nhà có người mất là phải mời thầy mo. Nhà ai chưa làm lễ mo được thì các năm sau đó thậm chí vài chục năm sau vẫn phải mời thầy mo đến cúng. Vì thế, Hà Văn Thương năm này qua năm khác ghi chép hết những lời mo ấy. Ông làm người đãi cát tìm vàng trong kho ca từ dân gian ấy. Ông sắp đặt “Trường ca đại sự” theo 19 danh mục: Mục mở đầu là thủ tục của ông mo. Đây là thủ tục trải chiếu, đặt đồ lễ và lời thề của ông mo trước linh hồn của người chết rằng phải hồn vía người chết lên trời, lên nhà chao gặp tổ tiên trên ấy. Lời mo gọi các con chim rừng hót vang lên đến trời để báo hiệu dưới đất có người chết. Lời mo gọi con gà gáy vang lên cùng các loại côn trùng, các sinh linh trong vùng cùng hòa âm.

***

Tôi dừng lại ở chương “Lai lịch người chết khi còn sống”. Người Thái khi mới được sinh ra đã nghe tiếng mõ trâu lốc cốc điểm nhịp treo trên cổ; đã nghe tiếng lách tách của ngọn lửa bếp nhà sàn mà hơi ấm của nó truyền mãi đến ngàn năm; đã nghe tiếng chim rừng ríu rít lúc bình minh, tiếng con hoẵng tìm bạn tình khi mùa sinh sản đến. Lời thơ của Hà Văn Thương ngọt như nước suối, nhẹ như mây trắng bay. Lời ấy có màu xanh thăm thẳm của núi rừng, có tiếng gió của hồ, có tiếng cười khúc khích của cô sơn nữ mà các chàng trai hăm hở chọc sàn. “Em ơi, Gà rừng gáy đồi kia nghe lạ/ Khắm khác kêu đồi lón nghe hay/ Người ta như từ xa đi tới/ Anh không đi lòng anh bảo đi/ Anh không đến trái tim anh mách bảo/ Anh xuống mường để tim anh đỡ sầu/ Anh vào bản để lòng anh đỡ đau/ Anh nhớ chim rừng hót líu lo/ Nhớ hoa sim đến kỳ nở rộ/ Nhớ nụ cười hoa mua hé nở/ Nhớ người mà anh nhớ anh yêu”. Tình yêu và nỗi nhớ của người Thái khi còn trẻ vừa mộc mạc, chân thành vừa lãng mạn và sâu lắng. Khi chưa được đáp ứng, họ cũng đau đớn, cũng gào thét phân bua cùng cha mẹ: “Con xuống mường chưa được lời mến/ Cháu xuống bản chưa được lời thương/ Chưa được lời em yêu bỏ rương đóng lại/ Chưa được lời người đẹp bỏ túi gối thâu đêm”... “Nhớ em yêu anh ngồi không yên/ Không thấy em anh đi không vững/ Cứ đi lại mà chẳng biết đi đâu/ Hai ba ngày anh lại xuống bản/ Chín mười ngày anh lại đến thăm em”. Và: “Trái tim anh như chuối rừng bóc vỏ/ Đừng trách móc làm gì cho trái tim đau...", “Bánh cốp đến nhà em nhiều trăm/ Bánh ú đến nhà nàng nhiều chục/ Bánh chưng nhỏ biếu đủ ngoại em/ Ngoại thương, ngoại cho em lấy chồng/ Em ưng thuận cũng đã xuôi theo”. Lời mo Hà Văn Thương kể tỉ mỉ từ khi người cha, người ông sinh ra, lớn lên, yêu nhau, làm nương làm rẫy, sinh con đẻ cái, từ đời này qua đời khác kế tiếp sự sống, kế tiếp giấc mơ cho đến một ngày ông mo gọi tiễn về trời. Trường ca đại sự hay bản trường ca mo mường Ca Da này cho dù chỉ mang tính đại cương, chỉ hạn hẹp trong tình huống người chết là đàn ông, người già ở một bản nhỏ của dân tộc Thái nhưng đã khái quát được cuộc sống của cả một dân tộc, nêu bật được bản chất văn hóa lâu đời, phong phú, đa dạng của họ.

Hà Văn Thương là người con ưu tú của dân tộc bản địa ấy. Lọt lòng mẹ, ông đã được nghe tiếng suối róc rách chảy, tiếng chim rừng lảnh lót, tiếng mẹ ru bằng ngôn ngữ Thái. Bài ca ấy, lời ru ấy thấm đẫm, in dấu trong trái tim anh, lại được truyền thống cách mạng của gia đình thôi thúc nên từ khi còn là một giáo viên đứng trên bục giảng ngay quê hương mình; hay khi giữ cương vị cán bộ cao cấp của tỉnh Hà Văn Thương chăm chỉ miệt mài học chữ Thái, viết chữ Thái, làm thơ bằng ngôn ngữ Thái, lập trình chữ Thái trên máy vi tính, gõ từng chữ, từng chữ và nuôi dưỡng tâm hồn mình ăm ắp tiếng Thái, tiếng mẹ ru, ngồn ngộn hồn vía dân tộc mình với hồn thơ trong tim ông. Ông luôn giữ cho ngọn lửa tình yêu miền sơn cước, cội nguồn văn hóa dân tộc cháy mãi, rực sáng trong niềm yêu thương của dân tộc mình, trong nền văn hóa chung của cả dân tộc Việt Nam.

Bài và ảnh: Trần Đàm (CTV)