Về câu tục ngữ “Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu” (Bài 1)

Nói đến vùng đất Thanh - Nghệ, người ta thường nhắc đến câu tục ngữ “Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu”. “Tiền” và “Hậu” ở đây không có nghĩa “tiền đồ” hay “hậu vận”, mà chỉ phía trước và phía sau, tức cửa phía trước (cửa Tiền) và cửa phía sau (cửa Hậu) hai tòa thành của hai vùng đất láng giềng Thanh - Nghệ thời phong kiến.

Trong bài “Về câu nói Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu” (Tạp chí Văn hóa Nghệ An, 2011), tác giả Nguyễn Trung Hiền nhận định: “ Người ghi câu nói “Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu” đầu tiên có thể là H.Le Brơtông (H.Le Breton). Ông đã ghi câu nói trên vào “An Tĩnh cổ lục” (Le vieux An Tĩnh) xuất bản năm 1936 ở tập san “Đô Thành hiếu cổ”.

Quả thực, trong An Tĩnh cổ lục, H.Le Breton có chép:

“Thành Vinh hình 6 cạnh, do đó nhân dân gọi là thành “Con Rùa”, chu vi 630 trượng (...) Thành có bốn cổng nhưng cổng Bắc đã bịt lại nếu không sẽ có ma do những ác thần quấy nhiễu. Cũng giống như cổng phía Nam của Thanh Hóa mà tục ngữ đã có câu: “Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu” (Tiền = cổng phía Nam, hậu = cổng phía Bắc)”.

Theo đó, hai chữ “có thể” đầy thận trọng của tác giả Nguyễn Trung Hiền đã không thừa, bởi H.Le Breton không phải là người “đầu tiên” (1936) ghi lại câu “Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu”. Ít nhất, 32 năm trước (1904), sách Thanh Hóa kỉ thắng mục “Mật Sơn”, đã chép như sau:

“Núi Mật có tên là núi Kỳ Lân (...). Trên đỉnh núi ấy có một hòn đá như hình người chắp tay hướng về phương Nam, tục gọi là ngọn Ngọc Nữ, hoặc gọi là Lân Vĩ (đuôi con kỳ lân). Cách sông lại có ngọn núi tên gọi Kim Đồng, đối diện với Ngọc Nữ (...). Nay tỉnh thành Thanh Hóa lấy hai ngọn núi Kỳ Lân, tả- hữu làm tiền án. Hoặc cho rằng hữu là Kỳ (con đực - HTC chú thích), tả là Lân (con cái - HTC), hai ngọn gần nhau, hình trạng như thư hùng tương đấu. Đó là điều cấm kỵ của nhà phong thủy. Bởi vậy cổng thành phía trước thường không mở. Người ta thường lấy Thanh vô tiền đối với Nghệ vô hậu” (trích Thanh Hóa kỉ thắng 清 化 紀 勝. Bản khắc chữ Hán của Hải Dương - Liễu Văn Đường, Hạc Thành - Mật Đa tự tàng bản, Thành Thái - Giáp Thìn [1904] - HTC dịch).

Sách Đại Nam nhất thống chí (Tổng tài Cao Xuân Dục - Bản dịch mới của Hoàng Văn Lâu, NXB Lao Động, 2002) khi chép về Mật Sơn cũng cho biết: “Phía Bắc núi có một phiến đá hệt như hình người, đứng chắp tay quay về hướng Nam, gọi là ngọn núi Kim Đồng, cùng với ngọn núi Ngọc Nữ, đối diện với nhau (...) Trong địa khóa có nói “Kim Đồng cúi Bắc, Ngọc nữ chầu Nam”. Sau này, vua Lê Chiêu Thống chạy sang Bắc, còn Ngọc Hân công chúa về miền Nam với Tây Sơn, đúng là nghiệm vào câu địa khóa ấy (...). Hiện nay tỉnh thành Thanh Hóa lấy hai trái núi Kì Lân làm tiền án. Cũng có người cho bên hữu là con Kì mà bên tả là con Lân, hai núi sát nhau, chẳng khác con đực và con cái cùng đuổi nhau. Vì lẽ đó, cửa thành thường đóng mà không bao giờ mở”.

Như vậy, theo tư liệu này thì “cổng thành phía trước” (cửa Tiền) thành Thanh Hóa vẫn có, nhưng “thường không mở”, chứ không phải “vô Tiền” (hoàn toàn không có cửa Tiền), theo nghĩa hiển ngôn của câu tục ngữ.

Đó là “Thanh vô Tiền”, vậy còn “Nghệ vô Hậu” thì được hiểu như thế nào?

Sách Đại Nam nhất thống chí (sách đã dẫn) ghi chép về thành tỉnh Nghệ An như sau: “Thành xây như hình con rùa, chu vi 630 trượng, cao một trượng (...) có ba cửa, ngoài cửa đều có xây nguyệt lũy...”. Theo đó, thành Nghệ An chỉ thiết kế ba cửa, không có cửa Hậu.

Trong bài Về câu nói Thanh vô tiền, Nghệ vô hậu (tài liệu đã dẫn), Nguyễn Trung Hiền cũng cho biết, năm 1974, tác giả công tác ở Ty Văn hóa Nghệ An, trụ sở đóng ngay trong thành, và “chứng kiến nhân dân khai phá bờ thành trồng trọt rau màu khắp cả bờ thành phía Bắc mà không một ai nhìn thấy gì về dấu tích một “cổng thành Bắc được bít lại”. Chúng tôi cho rằng thông tin từ quan sát thực địa của tác giả Nguyễn Trung Hiền là có cơ sở và chính xác.

Như vậy, thành Thanh Hóa có cửa tiền nhưng “thường không mở”. Trong khi đó, thành Nghệ An vốn chỉ có ba cửa, không có cửa hậu. Vì thế, “Nghệ vô hậu” không phải là “thành có bốn cổng nhưng cổng Bắc đã bịt lại nếu không sẽ có ma do những ác thần quấy nhiễu”, như ghi chép của H.Le Breton.

Vậy, lý do cửa tiền thành Thanh Hóa thường không mở có đúng là do “phạm vào điều cấm kị của nhà phong thủy” như lời giải thích của Thanh Hóa kỉ thắng và Đại Nam nhất thống chí?

Mời độc giả đón đọc bài tiếp theo trên chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa của báo Thanh Hóa Cuối tuần số tới.

Hoàng Tuấn Công (CTV)