Dấu ấn vùng đất cổ Bất Căng và dòng họ Lê Năng trong khởi nghĩa Lam Sơn

Nằm bên hữu ngạn dòng Chu giang hiền hòa, vùng đất cổ Bất Căng xưa còn có tên gọi là Đa Căng, thuộc sách Đa Căng, nay thuộc xã Thọ Xuân, là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, lịch sử của xứ Thanh. Trải qua bao thăng trầm, nơi đây vẫn lưu giữ dấu tích hào hùng của Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thế kỷ XV, gắn với chiến thắng đồn Đa Căng vang dội dưới sự lãnh đạo của Bình Định vương Lê Lợi. Đặc biệt, Bất Căng còn là quê hương lâu đời của dòng họ Lê Năng - một dòng họ có nhiều đóng góp cho Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn.

Ngược dòng lịch sử, vào đầu thế kỉ XV, Bình Định vương Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa tại núi rừng Lam Sơn để chống lại sự xâm lược của giặc Minh ở phương Bắc. Để đàn áp các phong trào khởi nghĩa của nghĩa quân Lam Sơn do Bình Định vương Lê Lợi lãnh đạo, năm 1416 quân Minh cho xây dựng đồn Đa Căng bên hữu ngạn dòng sông Chu.

Theo sách Khởi nghĩa Lam Sơn của giáo sư Phan Huy Lê và giáo sư Phan Đại Doãn: "Đa Căng là một đồn trú của quân Minh đóng trên địa bàn của vùng đất thuộc hữu ngạn sông Chu. Đồn này cách căn cứ Lam Sơn chỉ khoảng 20 km, cách thành Tây Đô nơi quân Minh tập trung với số lượng lớn khoảng 30 km. Tướng chỉ huy đồn này là Lương Nhữ Hốt giữ chức Tham chính, một tên ngụy quan người Việt từng có nhiều xung đột với Lê Lợi. Trước đây trong thời gian Lê Lợi tập hợp hào kiệt chuẩn bị khởi nghĩa, Lê Nhữ Hốt đã từng nhiều lần khuyên quân Minh đem quân đàn áp dập tắt sự chuẩn bị của ta”.

Như vậy, đồn Đa Căng có vị trí chiến lược quan trọng án ngữ con đường đi lại trên sông Chu và con đường nhỏ độc đạo đi vào Nghệ An cũng như đi xuống các huyện đồng bằng đất rộng người đông của nghĩa quân Lam Sơn.

Vùng đất cổ Bất Căng - nơi diễn ra trận đánh tiêu diệt quân Minh tại Đồn Đa Căng của nghĩa quân Lam Sơn vào năm 1424.

Nhắc đến những năm đầu khởi nghĩa ở Lam Sơn, hậu thế còn nhớ đến trận đánh đồn Đa Căng vang dội, đã đi vào sử sách của nghĩa quân Lam Sơn và Bình Định vương Lê Lợi.

Sách Địa chí huyện Thọ Xuân viết: “Lê Lợi nhận thấy muốn thắng được kẻ thù tất phải huy động được đông đảo sức người, sức của, tức là hoạt động của nghĩa quân phải chuyển hướng xuống vùng đồng bằng đông dân, nhiều phương tiện vật chất khác. Thực hiện theo kế của Nguyễn Chích, Lê Lợi quyết định đưa lực lượng nghĩa quân rời bỏ căn cứ núi rừng ở Thanh Hóa để tiến vào chiếm lấy Nghệ An. Muốn vậy, nghĩa quân Lam Sơn phải phá được đồn Đa Căng”.

Sau khi đã chuẩn bị đầy đủ lực lượng, ngày 12/10/1424 (tức ngày 20/9 Giáp Thìn), Lê Lợi đích thân chỉ huy quân sĩ bất ngờ đánh úp đồn Đa Căng. Trận đánh diễn ra quyết liệt, các tướng sĩ Lam Sơn chiến đấu anh dũng và tiêu diệt được hơn 1.000 quân Minh.

Nhà nghiên cứu Hoàng Hùng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử khu vực Thọ Xuân - Yên Định, tỉnh Thanh Hóa nhấn mạnh: “Tấn công đồn Đa Căng gồm có 2 mũi chính, nhưng tại khu vực hữu ngạn sông Chu, nghĩa quân Lam Sơn cũng cho lực lượng phục binh tại bến sông để chặn đánh quân địch đồn Căng Hạ bên kia sông sang và đánh viện binh bên Vĩnh Lộc sang tiếp ứng. Đồn Đa Căng bị tiêu diệt, Tham chính Lương Nhữ Hốt và đám tàn quân rút về Tây Đô, ta thu được rất nhiều khí giới và lương thực, trại lũy đều bị nghĩa quân đốt sạch”.

Khu vực hữu ngạn sông Chu là nơi nghĩa quân Lam Sơn cho lực lượng phục binh đánh tan viện binh của quân Minh.

Thắng lợi của trận đánh đồn Đa Căng cổ vũ tinh thần chiến đấu đang lên rất cao của tướng sĩ Lam Sơn, giữ vững niềm tin về tương lai chiến thắng.

Đặc biệt, với thắng lợi ở trận đánh vào đồn Đa Căng, nghĩa quân Lam Sơn không chỉ phá hủy được đồn trú của địch mà còn thu được lượng khí giới và lương thực lớn. Cùng với đó lớp bao vây của quân Minh ở gần căn cứ Lam Sơn không còn, con đường vận chuyển quân lương vào Nghệ An và thông thương với các vùng miền đã được “giải phóng”. Từ đây mở ra giai đoạn mới cho khởi nghĩa Lam Sơn để đi đến thắng lợi cuối cùng.

Tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, Nhân dân vùng đất Bất Căng không chỉ làm nội ứng, đóng góp thông tin cho nghĩa quân mà còn có một số vị tướng lĩnh trực tiếp tham gia cuộc chiến này. Riêng dòng họ Lê Năng ở đất Bất Căng có cụ tổ là Lê Năng Tố và Lê Năng Tá cũng tham gia trận đánh đồn Đa Căng.

Theo gia phả của dòng họ Lê Năng ở phường Hải Bình, vào thế kỉ XV, sau khi phò giúp Bình Định Vương Lê Lợi chiến thắng đồn Đa Căng, hai ông tổ dòng họ là Lê Năng Tố và Lê Năng Tá đã theo nghĩa quân Lam Sơn tiến vào vùng Nam Thanh - Bắc Nghệ, được Bình Định vương Lê Lợi giao cho trấn giữ vùng biển Nghi Sơn - Tĩnh Gia. Sau này gia phả của dòng họ Lê Năng còn ghi rõ công đức của các vị với 4 chữ: “Đánh Thanh dẹp Nghệ”.

Nhà thờ dòng họ Lê Năng - một dòng họ có có nhiều đóng góp cho khởi nghĩa Lam Sơn đầu thế kỉ XV.

Theo các vị cao niên trong vùng cho biết, sau khi chiến thắng và san phẳng đồn Đa Căng, Bình Định vương Lê Lợi đã cho đổi tên làng thành Bất Căng với nghĩa “không sợ khó khăn”. Ngày nay, về lại vùng đất Bất Căng, dấu tích của trận đánh năm xưa còn lưu lại ở những địa danh, tên gọi như: xóm Đồn (nơi giặc Minh đóng quân); nền Quan (nền nhà tướng giặc Lương Nhữ Hốt ở); mả Bộ (nơi chôn xác giặc sau trận đánh đồn Đa Căng).

Đất và người vùng đất cổ Bất Căng hôm nay luôn tự hào đã góp phần vào sự nghiệp đánh đuổi quân Minh, góp phần làm nên thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn.

Mai Ngọc