Hội làng trên đất Mường Đủ

Nằm dọc dòng sông Bưởi, Mường Đủ (nay là xã Thạch Bình, Thạch Thành) là vùng đất cổ trù phú được tạo nên từ công cuộc khai hoang bền bỉ của người Mường. Trải qua bao đời, nơi đây vẫn lưu giữ vẹn nguyên bản sắc văn hóa đặc trưng, từ tiếng cồng chiêng vang vọng đến những làn điệu dân ca thắm đượm tình quê. Sự hòa quyện giữa nhịp sống trù phú và những phong tục truyền thống đã tạo nên một dấu ấn cộng đồng người Mường xứ Thanh đầy sức sống.

Tiết mục múa sạp trong ngày hội ở Mường Đủ.

Vượt qua thăng trầm lịch sử, người dân xã Thạch Bình vẫn luôn gìn giữ cho mình những nét văn hóa truyền thống của dân tộc Mường thông qua các lễ nghi, phong tục, sinh hoạt ngày lễ tết, hội làng. Đó còn là hoạt động biểu diễn cồng chiêng, những trò chơi, trò diễn dân gian, hát xướng với những câu dân ca thắm đượm tình yêu quê hương, đất nước... Tất cả đã góp phần tạo nên một vùng đất giàu bản sắc văn hóa của cộng đồng dân tộc Mường xứ Thanh.

Khi đoàn cồng, chiêng về đến sân nhà văn hóa thôn, Hội làng sẽ chính thức diễn ra.

Trước đây, do điều kiện kinh tế khó khăn, Lễ mừng cơm mới của người dân xã Thạch Bình được tổ chức từ tháng 9 đến tháng 10 âm lịch, với quy mô hộ gia đình, khi mùa màng đã thu hoạch xong. Ngày nay, thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng nếp sống mới ở khu dân cư”, Lễ mừng cơm mới được Nhân dân tổ chức vào dịp hội làng (dịp cuối năm, hoặc những ngày đầu xuân mới).

Dù thay đổi tên gọi, quy mô tổ chức, nhưng cho đến nay, Hội làng trên đất Mường xã Thạch Bình vẫn được xem là một trong những nghi lễ nông nghiệp truyền thống, hàm chứa những giá trị độc đáo về tín ngưỡng tâm linh, là nơi lưu giữ đầy đủ nhất những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Mường.

Xôi nếp hạt cau, một trong những đặc sản của người dân Mường Đủ.

Trước khi hội làng diễn ra, các gia đình sẽ cùng nhau nổi lửa, nấu những món ăn truyền thống. Bên bếp lửa hồng, mọi người cùng kể cho nhau nghe chuyện vui buồn của mỗi gia đình, chuyện về những đổi thay của quê hương, làng xóm. Mâm cơm ngày lễ của bà con dân tộc Mường nơi đây có nhiều món, nhưng không thể thiếu món xôi nếp hạt cau Mường Đủ, một trong những sản vật nổi tiếng đã được xếp hạng OCOP 3 sao của Thạch Bình.

Để ngày hội làng được chính thức diễn ra, những thanh niên trai tráng cùng nhau rước kiệu qua các trục đường chính của xã, của thôn để mời tổ tiên, thần linh về dự hội làng cùng con, cháu. Sau phần lễ rước kiệu, đại diện các bậc cao niên của mỗi thôn xóm thực hiện các nghi lễ bày tỏ lòng biết ơn trời đất, tổ tiên, cầu mong mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, người người, nhà nhà bình an, hạnh phúc.

Không thể thiếu đi tiếng cồng, chiêng trong ngày hội làng.

Khi phần lễ đã xong, phường bùa sẽ mở đầu cho hội làng với những thanh âm rộn rã của tiếng cồng, chiêng. Phường bùa sẽ đi quanh các thôn xóm “khua chiêng, gióng cồng”, thúc giục mọi người nhanh chân về nhà văn hóa thôn (nơi diễn ra lễ hội), cùng nhau cổ vũ, hoặc tham gia các trò chơi, trò diễn dân gian, tạo không khí vui tươi cho ngày hội. “Phường bùa” về đến sân nhà văn hóa thôn, màn diễn tấu cồng, chiêng chính thức bắt đầu.

Với cộng đồng dân tộc Mường xã Thạch Bình, cồng chiêng được bà con sử dụng linh hoạt, tùy theo từng công việc, nghi lễ mà sử dụng số lượng cho phù hợp. Một dàn cồng, chiêng đầy đủ có 12 chiếc to, nhỏ khác nhau, biểu thị của 12 tháng trong năm, do 12 người cầm, tấu theo những bản nhạc, điệu thức nhất định. Khi biểu diễn, đội hình chơi chiêng thường được sắp xếp theo hàng dọc, hình tròn hoặc hàng ngang. Có thể đánh chiêng tại chỗ hoặc vừa đi vừa đánh. Lại cũng có khi, dàn cồng chiêng của bà con lên tới 20 - 50 người, tùy vào từng sự kiện, góp phần tạo nên dàn hợp xướng hùng vĩ nơi núi rừng xứ Thanh.

Đánh mảng, một trong những trò chơi dân gian trong thời gian diễn ra hội làng.

Trong kho tàng văn hóa dân gian dân tộc Mường, đánh mảng là một trong những trò chơi dân gian phổ biến nhất. Trò chơi này không quy định lứa tuổi, không quan trọng người thắng, người thua... Cũng bởi thế, đánh mảng thu hút được nhiều người tham gia. Với mỗi người con đất Mường, trò chơi đánh mảng chính là sợi dây yêu thương, gắn kết, để xích lại gần nhau hơn.

Trò đánh mảng thường được tổ chức ở những khoảng sân rộng, bằng phẳng. Đồng mảng là hạt của cây mảng, có vỏ cứng, màu đen hoặc nâu. Trò chơi này bao gồm 7 bước: bắn đất, lăn chân, sang xếu, bước bàn, chò què, nhảy rột và đóng. Người chơi xác định đồng đội của mình bằng cách tung đồng mảng và sau đó thỏa thuận đội chơi trước. Đây là trò chơi đòi hỏi kinh nghiệm, sự nhanh nhẹn và khéo léo của những người phụ nữ. Người chơi phải xác định chính xác vị trí của bia để bắn đồng mảng đổ bia và bay ra ngoài, khéo léo giữ đồng mảng trên mu bàn chân sao cho không bị rơi trong lúc nhảy lò cò và đá chân ra trước, sau...

Trò chơi ném còn được nhiều người tham gia trong ngày hội làng.

Tại hội làng ở Mường Đủ còn có trò chơi ném còn. Trước ngày hội, bà con sẽ cùng nhau dựng một cây tre cao từ 5 - 7 m, trên đỉnh cây tre là một vòng tròn. Khi chơi, nếu ai ném qua được vòng treo trên cột thì được xem là thắng cuộc. Cách thứ hai, mọi người chia làm hai tốp nam, nữ hoặc cả nam cả nữ tùy thuộc vào từng hội chơi. Nếu ai bắt trượt quả còn, sẽ phải có một đồ vật để trao cho người thắng, thanh niên trai gái thường trao cho nhau khăn, mũ, áo, vòng tay coi như vật làm tin. Lại cũng có khi, cả người thắng và người thua đều nhận được tràng vỗ tay tán thưởng từ mỗi người chơi, từ bà con các thôn, xóm...

Tiếng cồng, chiêng gọi mùa về.

Hội làng của bà con dân tộc Mường, xã Thạch Bình không chỉ là nơi để bà con tri ân, tưởng nhớ những bậc tiền nhân đã có công khai hoang, mở đất, tạo dựng nên các làng bản hôm nay, mà ở đó còn biểu hiện rõ nét lòng tự hào dân tộc, niềm tin của Nhân dân vào những chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trong công cuộc đổi mới. Thông qua đó, mỗi người dân được tiếp thêm sức mạnh, cùng nhau đoàn kết, góp sức xây quê hương ngày càng giàu, đẹp, văn minh.

Đức Dũng