Không gian văn hóa trong thơ Từ Nguyên Tĩnh

Từ Nguyên Tĩnh là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học xứ Thanh đương đại. Trong thơ Từ Nguyên Tĩnh, bên cạnh cảm hứng về chiến tranh, người lính và tình yêu quê hương đất nước, không gian văn hóa là một phương diện nổi bật, góp phần thể hiện bản sắc văn hóa xứ Thanh và chiều sâu tâm thức cộng đồng.

Không gian văn hóa trong thơ Từ Nguyên Tĩnh được tạo dựng từ những điều bình dị, quen thuộc như tiếng hò, câu hát dân gian, hình ảnh người nông dân nhai trầu, những sinh hoạt tập thể trong lao động và chiến đấu, tên đất, tên người... đến chiều sâu văn hóa, phong tục, tín ngưỡng... Qua việc tái hiện những yếu tố ấy, nhà thơ không chỉ thể hiện tình yêu quê hương mà còn góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của xứ Thanh - một vùng “địa linh nhân kiệt”.

Một trong những biểu hiện nổi bật của không gian văn hóa xứ Thanh trong thơ Từ Nguyên Tĩnh là đời sống sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Giữa bom đạn và nhịp sống chiến trường căng thẳng, tiếng hò, câu hát, tiếng cười vẫn vang lên như một biểu hiện của sức sống tinh thần bền bỉ, mãnh liệt. Những hình thức sinh hoạt văn hóa ấy không chỉ giúp con người vượt qua gian khổ mà còn tạo nên sự gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng tinh thần lạc quan và ý chí kháng chiến: “Câu hò Thanh Hóa/ Nặng nhọc/ Chắt chiu/ Chìm xuống/ Bay lên/ Cao vút/ Dô tả... dô ta!” (Điệu hò Thanh Hóa). Nhà thơ không miêu tả không gian bằng cảnh vật cụ thể mà tái hiện qua giai điệu trầm bổng của tiếng hò từ bao đời. Các từ ngữ “nặng nhọc”, “chắt chiu” gợi lên nguồn gốc của câu hò từ lao động và đời sống lam lũ của người dân. Tiếng hò không phải là âm thanh của sự nhàn nhã mà được sinh ra từ những công việc vất vả trên đồng ruộng, trên sông nước hay trong những buổi lao động tập thể. Chính vì vậy, nó mang theo cả nhịp điệu của cuộc sống, phản ánh tinh thần cần cù và bền bỉ của con người nơi đây.

Không gian trong thơ Từ Nguyên Tĩnh còn được khắc họa qua sự hòa quyện giữa đời sống sinh hoạt cộng đồng và nhịp sống của thời chiến. Trong Trường ca Hàm Rồng, nơi đời sống cộng đồng diễn ra và những giá trị tinh thần vẫn được gìn giữ ngay trong những năm tháng bom đạn:

Nơi đây không một ngày bình yên

Bom nổ chậm, thủy lôi, pháo bầy từ Hạm Đội

Nhưng không tắt được câu hò cô gái làng Yên Vực

Gửi qua sông cùng người lính trên cao

Ế chồng thì mặc ế chồng

Thương thì thương... lính Hàm Rồng hơi đen

Anh đen thì mặc anh đen

Lấy rồi mới biết cái duyên anh ròn.

Không gian ấy trước hết được xác định bằng những địa danh cụ thể như Hàm Rồng, làng Yên Vực và dòng sông nối hậu phương với trận địa. Những địa điểm quen thuộc của xứ Thanh đã tạo nên một đời sống cộng đồng gần gũi, nơi con người cùng sinh sống, lao động, chiến đấu và sẻ chia tình cảm. Trong không gian ấy, người lính nơi trận địa và cô gái nơi hậu phương không xuất hiện như những cá nhân riêng lẻ mà là những thành viên của cộng đồng đang cùng hướng về mục tiêu bảo vệ quê hương, đất nước. Giữa hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt với “bom nổ chậm, thủy lôi, pháo bầy từ Hạm Đội”, tiếng hò của cô gái làng Yên Vực vẫn vang lên tha thiết. Những câu hát mộc mạc, hóm hỉnh về người lính Hàm Rồng đã làm vơi đi sự căng thẳng của chiến tranh, đồng thời tạo nên mối liên kết tình cảm giữa hậu phương và tiền tuyến.

Không gian văn hóa xứ Thanh còn được khắc họa qua hệ thống địa danh quen thuộc, phong tục và những sinh hoạt truyền thống của cộng đồng. Trong Nhớ ngày kháng chiến, ông liệt kê nhiều tên đất, tên làng, tên sông:

Anh nhớ qua Bàn Thạch

Ghé thăm bến Vạn Hà

Vượt sông Chu, sang sông Mã

Nho Quan tiện đường qua Kim Tân

Ngày thắng lợi nhớ về quê em

Cùng nhau ăn bữa cơm Kết Đoàn

Múa điệu đội đèn đi cấy sáng trăng.

Thông qua chuỗi địa danh Bàn Thạch, Vạn Hà, sông Chu, sông Mã, Nho Quan, Kim Tân, nhà thơ đã mở ra một không gian địa lý - văn hóa trải dài theo dòng sông và những vùng đất quen thuộc của quê hương. Qua sự xuất hiện liên tiếp của các địa danh, thơ được mở rộng theo chiều vận động, giống như một hành trình trở về với cội nguồn văn hóa của vùng đất Thanh Hóa.

Song song với không gian địa lý là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi con người gặp gỡ và chia sẻ những niềm vui đời thường. Hình ảnh “ăn bữa cơm Kết Đoàn” gợi lên một phong tục mang tính cộng đồng, nơi mọi người quây quần bên nhau sau những chặng đường gian khó. Đoạn thơ còn khắc họa không gian văn nghệ dân gian qua hình ảnh “múa điệu đội đèn đi cấy sáng trăng”. Ba lớp không gian: địa danh quê hương, sinh hoạt cộng đồng và sinh hoạt văn nghệ dân gian bổ sung cho nhau, tạo nên một bức tranh văn hóa phong phú của vùng đất Thanh Hóa. Qua hệ thống địa danh và phong tục truyền thống, Thanh Hóa trong thơ Từ Nguyên Tĩnh không chỉ là một vùng đất địa lý mà còn là một không gian văn hóa lưu giữ ký ức cộng đồng, những giá trị truyền thống và bản sắc riêng của quê hương.

Không gian trong thơ Từ Nguyên Tĩnh còn được thể hiện qua những biểu tượng văn hóa và tín ngưỡng quen thuộc với đời sống cộng đồng, mang theo những lớp trầm tích, vượt ra ngoài phạm vi tả thực để trở thành phương tiện biểu đạt quan niệm về con người và đời sống:

Nhưng núi Vọng Phu, nếu nàng mà biết được

Có người chiến binh nơi trận địa Hàm Rồng

Ngóng đợi người yêu đi học ở phương xa...

(Vọng Phu)

Hiện lên trong đoạn thơ là một không gian văn hóa giàu tính biểu tượng, trong đó hình tượng núi Vọng Phu giữ vai trò trung tâm. Khi đặt hình tượng ấy trong mối liên hệ với trận địa Hàm Rồng, nhà thơ đã tạo nên sự giao thoa giữa hai bình diện: một bên là truyền thuyết của quá khứ, một bên là lịch sử chiến tranh hiện đại. Điều này đã làm cho không gian văn hóa không còn tĩnh tại mà có sự vận động, các giá trị văn hóa truyền thống được soi chiếu và tiếp nối trong hiện tại.

Một trong những biểu tượng gắn liền với những tháng năm lịch sử xứ Thanh chính là cầu Hàm Rồng - một công trình giao thông bắc qua sông Mã, giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong kháng chiến chống Mỹ. Đây là huyết mạch nối liền giao thông Bắc - Nam, đồng thời là trọng điểm đánh phá ác liệt của không quân Mỹ trong những năm chiến tranh. Đi vào thơ Từ Nguyên Tĩnh, cầu Hàm Rồng không còn là một công trình vô tri mà đã được biểu tượng hóa thành một thực thể có linh hồn, có đời sống và ký ức riêng. Nhà thơ nhiều lần nhắc đến cây cầu như một biểu tượng xuyên suốt trong thế giới nghệ thuật của mình:

Cầu Hàm Rồng, sông Mã ngày đêm

Trò chuyện cùng dòng sông, ngọn núi.

(Mái tóc Lê Thị Dung)

Trong cảm nhận của nhà thơ, cầu Hàm Rồng không đứng riêng lẻ mà tồn tại trong mối quan hệ gắn bó với sông Mã, với núi non và không gian văn hóa xứ Thanh. Hình ảnh “trò chuyện” đã nhân cách hóa cây cầu, khiến cầu Hàm Rồng hiện lên như một sinh thể sống, chứng kiến và lưu giữ những biến động của lịch sử. Không chỉ là một địa danh, cầu Hàm Rồng còn trở thành điểm hội tụ của không gian quê hương: “Nam Ngạn - Đông Sơn - Yên Vực - Hạc Oa/ Soi bóng cầu Hàm Rồng quê ta” (Trường ca Hàm Rồng). Cầu Hàm Rồng hiện lên rõ nét nhất như một biểu tượng của sự hy sinh và ý chí bất khuất: “Hiên ngang cầu bắc sang sông/ Đẹp sao hai tiếng Hàm Rồng quê hương/ Cầu là máu, cầu là xương” (Trường ca Hàm Rồng). Cây cầu được dựng nên, bảo vệ và gìn giữ bằng chính máu xương của biết bao con người. Vì vậy, Hàm Rồng không chỉ là cây cầu giao thông mà còn là cây cầu của lịch sử, của ký ức và lòng yêu nước. Cầu Hàm Rồng đã trở thành biểu tượng của quê hương xứ Thanh anh hùng, của sức sống bất khuất trong chiến tranh và của những giá trị lịch sử tinh thần không thể phai mờ trong tâm thức con người.

Từ những hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, hệ thống địa danh và phong tục truyền thống đến các biểu tượng văn hóa và tín ngưỡng dân gian, nhà thơ Từ Nguyên Tĩnh đã kiến tạo một không gian nghệ thuật mang đậm bản sắc. Trong thơ ông, Thanh Hóa không chỉ là một vùng địa lý mà còn là một không gian văn hóa được hình thành từ ký ức lịch sử, truyền thống cộng đồng và những giá trị tinh thần bền vững. Không gian văn hóa xứ Thanh vì thế trở thành một trong những phương diện quan trọng làm nên bản sắc thơ Từ Nguyên Tĩnh, đồng thời góp phần khẳng định giá trị của văn học trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa địa phương trong đời sống đương đại.

Ngô Thị Phương Thảo (CTV)