Làm báo - truyền thông thời AI (Bài 2): Những điều không thể thay thế AI

Mỗi tác phẩm báo chí không chỉ là sự sắp xếp thông tin mà còn chứa đựng quá trình dấn thân, tình yêu nghề và trách nhiệm của người làm báo. Đó là những giá trị tạo nên bản sắc riêng của mỗi tác giả, vượt ra ngoài khả năng sao chép hay mô phỏng của trí tuệ nhân tạo.

Nhà báo Trịnh Duy Hoàng luôn cẩn trọng trong việc ứng dụng AI vào công việc.

Nhà báo Hoàng Thị Mai, bút danh Hoàng Mai, phóng viên Báo và Phát thanh, truyền hình Thanh Hóa vẫn nhớ như in quá trình tác nghiệp thực hiện chương trình phát thanh trực tiếp “Ngăn chặn sóng ngầm tà đạo”. Đây là dạng bài điều tra khó và nguy hiểm, đòi hỏi nguồn thông tin “dày” với những nhân chứng sống, người bị hại, người điều hành mạng lưới, nắm rõ các chiêu trò lôi kéo, dụ dỗ đối tượng... Để tìm ra sự thật, chị phối hợp với các bên thâm nhập sâu vào tổ chức với nhiều “vai diễn” khác nhau, tiếp cận dưới nhiều góc nhìn... Nhà báo Hoàng Mai kể lại: “Có những người mẹ khóc nấc khi kể về sự thay đổi của con mình sau khi tham gia các hội nhóm, những gia đình rạn nứt, đổ vỡ vì niềm tin cực đoan...". Những cuộc gặp gỡ, những câu chuyện được nghe bằng tai, cảm nhận bằng trái tim và kiểm chứng bằng trải nghiệm thực tế đã mang đến cho chương trình chiều sâu thông tin cùng sức nặng cảm xúc. Tác phẩm không chỉ góp phần phơi bày những hệ lụy từ hoạt động tà đạo, mà còn truyền đi thông điệp cảnh báo mạnh mẽ bằng những lát cắt chân thực từ cuộc sống. Tác phẩm “Ngăn chặn sóng ngầm tà đạo” đã đạt giải Đồng tại Liên hoan Phát thanh toàn quốc lần thứ 16 năm 2024.

Theo nhà báo Hoàng Mai, nếu AI tổng hợp, phân tích từ những dữ liệu đã tồn tại trên internet thì người làm báo lại trưởng thành từ những chuyến đi thực tế. Mỗi chuyến đi là một cơ hội để quan sát, lắng nghe, cảm nhận và khám phá những câu chuyện chưa ai biết đến. Những chuyến tác nghiệp tại các xã vùng cao, bản làng vùng biên để thực hiện các tuyến bài về bảo vệ chủ quyền biên giới, phòng, chống tội phạm ma túy. Đây không chỉ là hành trình nghề nghiệp mà còn là cơ hội để hiểu hơn về cuộc sống nơi tuyến đầu. Chị cùng đồng nghiệp đã đồng hành với lực lượng phòng, chống ma túy trên những cung đường biên giới, lắng nghe câu chuyện về các chuyên án xuyên quốc gia, những cuộc truy bắt giữa rừng sâu và sự phối hợp bền bỉ giữa lực lượng chức năng hai nước. Những trải nghiệm thực tế ấy giúp chị tiếp cận sự việc từ nhiều góc độ, đồng thời gặp gỡ những con người bình dị nhưng giàu nghị lực, từ cán bộ bám bản đến người dân vùng biên kiên cường vượt khó. Những câu chuyện được chứng kiến tận mắt, cảm nhận bằng trải nghiệm thực tế đã mang đến chiều sâu và sức sống cho mỗi tác phẩm báo chí, điều mà dữ liệu hay công nghệ không thể tái hiện trọn vẹn.

Chính sự dấn thân và những trải nghiệm được tích lũy từ thực tiễn đã giúp các tác phẩm của chị tạo được sức lan tỏa, chinh phục công chúng cũng như giới chuyên môn. Tại các kỳ Liên hoan Phát thanh toàn quốc chị đã nhận 2 giải Bạc, 2 giải Đồng; Giải báo chí quốc gia; Giải Búa liềm vàng; Giải báo chí về Thông tin đối ngoại... “17 năm gắn bó với nghề, tôi may mắn được trải nghiệm nhiều lĩnh vực khác nhau, đặc biệt là mảng an ninh và xây dựng Đảng. Chính những chuyến công tác đã giúp tôi hiểu rằng giá trị của nghề báo không nằm ở việc viết nhanh hay viết nhiều, mà ở khả năng tiếp cận sự thật và truyền tải sự thật bằng tất cả trách nhiệm của mình. Đó là điều mà chỉ có nhà báo mới làm được”.

Không chỉ những phóng viên thường xuyên có mặt ở hiện trường, nhiều nhà báo giàu kinh nghiệm cũng cho rằng, giá trị cốt lõi làm nên sức sống của báo chí vẫn nằm ở yếu tố con người. Công nghệ có thể hỗ trợ xử lý thông tin, nhưng sự đồng cảm với nhân vật, khả năng nhận diện vấn đề và trách nhiệm trước mỗi dòng thông tin viết ra vẫn là những phẩm chất thuộc về người làm báo.

Nhà báo Trịnh Duy Hoàng, nguyên Trưởng phân xã Thông tấn xã Việt Nam tại Thanh Hóa, có gần 40 gắn bó trực tiếp với nghề, khẳng định “Dù công nghệ có phát triển đến đâu thì con người vẫn là chủ thể quyết định chất lượng và sức sống của một tác phẩm báo chí”. Để một tác phẩm chinh phục được công chúng, điều quan trọng trước hết là nguồn thông tin mà phóng viên trực tiếp khai thác từ thực tiễn. Nếu AI chủ yếu xử lý những dữ liệu đã tồn tại trên môi trường số, thì người làm báo lại đi tìm những chất liệu sống từ đời thực, từ những con người và câu chuyện cụ thể. Chính những thông tin ấy sau đó mới trở thành dữ liệu để lưu giữ trên không gian mạng.

Ekip thực hiện chương trình phát thanh trực tiếp “Ngăn chặn sóng ngầm tà đạo”.

Trong quá trình tác nghiệp, việc trực tiếp gặp gỡ nhân vật giúp phóng viên không chỉ ghi nhận thông tin mà còn cảm nhận được tâm tư, cảm xúc phía sau mỗi câu chuyện. Từ ánh mắt, cử chỉ, giọng nói đến những khoảng lặng trong cuộc trò chuyện, tất cả đều là những chi tiết không thể thu thập bằng công nghệ. Sự chân thành và khéo léo của người làm báo cũng tạo dựng niềm tin để nhân vật mở lòng, chia sẻ những điều sâu kín nhất. Nhà báo Trịnh Duy Hoàng cho rằng, với những đề tài về người tốt, việc tốt, chỉ khi tận mắt chứng kiến và lắng nghe những câu chuyện tử tế từ đời sống, nhà báo mới có thể tạo nên những tác phẩm giàu cảm xúc, lay động trái tim công chúng. “Chỉ những điều được viết bằng trái tim mới có thể chạm đến trái tim”, nhà báo Trịnh Duy Hoàng, chia sẻ.

Ở một góc nhìn khác, nhà báo Mai Luận, Trưởng Văn phòng đại diện Báo Nhân Dân tại Thanh Hóa, người có 31 năm gắn bó với nghề báo, cho rằng AI dù hiện đại đến đâu cũng chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò và trách nhiệm của người làm báo. Theo ông, công nghệ có thể giúp phóng viên tiết kiệm thời gian trong các khâu phân tích dữ liệu, phỏng vấn, dịch thuật hay tổng hợp thông tin, từ đó nâng cao hiệu quả công việc. Tuy nhiên, quyết định cuối cùng về nội dung vẫn phải thuộc về con người. Báo chí là lĩnh vực đòi hỏi tính chính xác, khách quan và trách nhiệm xã hội rất cao. Nếu lạm dụng AI, người làm báo có thể dần phụ thuộc vào công nghệ, làm suy giảm tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và sự cẩn trọng trong kiểm chứng thông tin. Đáng lo ngại hơn, AI có thể tạo ra những nội dung sai lệch dưới dạng hiện tượng “ảo giác”, khi hệ thống tự tạo ra những thông tin nghe có vẻ hợp lý nhưng hoàn toàn không có thật.

Trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, bản lĩnh nghề nghiệp, đạo đức báo chí và trách nhiệm với mỗi dòng thông tin công bố càng trở nên quan trọng. Đó cũng là những giá trị cốt lõi mà công nghệ hiện nay chưa thể thay thế.

Bài và ảnh: PHONG VÂN