Mỹ tục tết cổ truyền (Bài 2): Chuyện tết...

Ngày cuối cùng của năm cũ là thời điểm tết đã thực sự về với mỗi gia đình. Và trong từng nét sinh hoạt, lễ tục của những ngày tết cổ truyền luôn chứa đựng nhiều ý nghĩa.

Những nét đẹp văn hóa được người Việt coi trọng giữ gìn trong ngày tết đến, xuân về.

Phút Giao thừa thiêng liêng

Tối 30 tết, vào thời điểm chuyển giao năm cũ, đón chào năm mới (23 giờ ngày hôm trước đến 1 giờ sáng ngày hôm sau, giờ Tý) - thời khắc quan trọng của một năm mới, phong tục cổ truyền có lễ cúng Giao thừa “tống cựu

nghinh tân”. “Tục ta tin rằng mỗi năm sẽ có một ông Hành khiển coi việc nhân gian, hết năm thì thần nọ bàn giao công việc cho thần kia, cho nên cúng tế để tiễn đưa ông cũ mà đón ông mới”.

Cũng trong giây phút Giao thừa thiêng liêng, các thành viên trong gia đình đứng trước ban thờ để bày tỏ tấm lòng thành kính, đồng thời gửi gắm ước vọng được thần linh, gia tiên phù trợ cho cuộc sống tốt đẹp, một năm mới an khang thịnh vượng.

Khi xưa ở các thôn làng, vào đêm Giao thừa người ta thường tổ chức lễ Trừ tịch. Bằng việc thiết lập hương án nơi trung thiên, ở sân đình, văn chỉ, cũng có thể là ở ngã ba trước điếm canh, vàng hương trầu rượu hoa quả xôi gà, tế lễ trọng thể, trống chiêng vang dậy đêm khuya.... Lễ Trừ tịch vì thế mà còn mang ý nghĩa “khu trừ ma quỷ”, bỏ hết những điều xấu của năm cũ, đón tốt lành năm mới.

Trong đêm Giao thừa, người xưa còn có tục đi lấy nước với ý nghĩa “của vào như nước”. Cũng vì lẽ đó, đêm giao thừa ở nhiều làng quê, người ta xếp hàng để ra sông, ra giếng làng gánh nước về nhà, mang theo niềm tin về sự may mắn. Cho đến nay, tục lấy nước đêm Giao thừa vẫn còn được duy trì ở nhiều địa phương. Một trong số đó là làng Phú Thọ tổng Phi Lai xưa (nay thuộc xã Lĩnh Toại). Bà Nguyễn Thị Trâm, bí thư chi bộ thôn Phú Thọ, chia sẻ: “Vào đêm 30 tết, người dân trong làng lại theo chân nhau ra giếng Bốn Mái dưới chân núi Thần Y để “xin nước” mang về nhà, vừa để thắp hương lên thần linh, gia tiên và sử dụng trong những ngày tết. Theo các bậc cao niên trong làng kể lại, mỹ tục này đã có từ hàng trăm năm về trước”.

Tục lấy nước không chỉ có ở các vùng quê mà còn có ở nơi phố thị. Điều này được ghi chép trong sách Đất lề quê thói - Phong tục Việt Nam của tác giả Nhất Thanh: “Ở phố xá sau giờ giao thừa, mấy người làm nghề gánh nước thuê tự động mang đến mỗi nhà một vài đôi (thùng) nước ý rằng đem của vào như nước, chủ nhà vui vẻ trả công gấp năm, gấp mười ngày thường. Nhiều người buôn bán thường thiết tha căn dặn họ từ hôm trước đừng quên gánh nước đến”.

Sau thời khắc Giao thừa, có một mỹ tục trong đời sống văn hóa của người Việt cho đến ngày nay vẫn được duy trì, đó là đi lễ ở các địa điểm tâm linh. “Đêm Giao thừa còn được đánh dấu bằng những cuộc đi lễ đền chùa. Ai cũng lấy làm vui thích và tự thấy mình có bổn phận phải ra đình và đến các đền chùa. Chẳng đêm nào thú vị và đẹp như đêm ấy. Đúng là một điều vui thích hiếm có khi được thức đêm ngoài trời. Ở tất cả các đền chùa này, nghi ngút đèn hương, mọi người, cả già lẫn trẻ, đến dâng lên chư Phật cùng những thần linh khác những lời cầu nguyện đầu tiên. Ta có cảm tưởng sống một cuộc sống thật thanh bình sâu lắng giữa đám đông sùng mộ, giản dị và thành tâm” (Sách Hội hè lễ tết của người Việt).

Đến chuyện xông đất, mừng tuổi

Nếu như vào đêm Giao thừa, trong thời khắc chuyển giao của đất trời, người ta đi lễ đền chùa để mong muốn được các vị Phật, thánh, thần linh chở che, phù trợ. Thì vào sáng ngày mùng 1, việc người đầu tiên đến xông đất, xông nhà cũng mang nhiều ý nghĩa.

Trong quan niệm dân gian, người xưa tin rằng trong ngày đầu tiên của năm mới, nếu được người vui vẻ, tốt nết, dễ tính đến xông đất, xông nhà đầu tiên thì đó như là “điềm báo” một năm mới hanh thông, thuận lợi. Cũng vì chú trọng việc xông nhà, nên gia chủ thường “thu xếp” để mời người thân quen đến xông nhà trong buổi sáng ngày đầu tiên của năm mới.

Người được chủ nhà mời đến xông đất, xông nhà sẽ mang tinh thần vui vẻ, xởi lởi và những lời chúc tốt đẹp gửi đến với chủ nhà. Nếu gia đình có người lớn tuổi, người đến xông nhà thường chúc “tăng phúc tăng thọ”; nếu làm nông thì chúc “phong đăng hòa cốc”; chúc cho “tốt tài sai lộc” nếu làm nghề thủ công, mỹ nghệ. Và chúc “buôn may bán đắt” nếu kinh doanh buôn bán.

Đáp lại những lời chúc phúc của người đến xông đất, chủ nhà gửi tặng một phong bao giấy màu đỏ, bên trong có một chút tiền, gọi là mừng tuổi lấy may.

Người Việt đi lễ ngày đầu năm để mong cầu những điều tốt đẹp.

Việc mừng tuổi không chỉ dành cho người đến xông đất, xông nhà, mà còn được thực hiện giữa các thành viên trong gia đình, giữa người thân quen dành cho nhau. Người lớn mừng tuổi cho trẻ nhỏ với lời chúc chăm ngoan, học hành giỏi giang; con cháu mừng tuổi cho ông bà già với mong cầu trường thọ...

Cũng theo quan niệm dân gian, tiền mừng tuổi thường sẽ là số lẻ với ngụ ý “sinh sôi nảy nở”. Mừng tuổi là phong tục đẹp, ý nghĩa sâu xa nhằm mang đến sự may mắn, vì thế không chú trọng ở giá trị nhiều hay ít, mà cốt ở tấm lòng. Cả người mừng tuổi và nhận tiền mừng tuổi đều trân trọng những đồng tiền được cho và nhận.

Trong những ngày tết được nghỉ ngơi, người ta dành thời gian đi thăm hỏi, chúc tết người thân, đến chơi nhà bạn bè. Cả năm tất bật bộn bề công việc mưu sinh, tết là dịp để mỗi người ngồi lại với nhau trò chuyện, nhấp ngụm nước chè, ăn miếng mứt tết, chia sẻ về cuộc sống, về những ước mơ, kế hoạch.

Và những tục kiêng

Trong những ngày Tết Nguyên đán, người ta nhắc nhau nói năng phải giữ gìn, kiêng không to tiếng, cãi vã, gắt gỏng hay la lối; kiêng cả làm đổ vỡ chén bát. Thay vào đó, mỗi người đều cố gắng nghĩ và nói về những điều may mắn, tốt đẹp, mỗi hành động đều cẩn trọng và giữ gìn.

Và một trong những điều kiêng kỵ trong ba ngày tết còn cả kiêng quét nhà, đổ rác. Nếu có quét nhà thì sẽ cho vào một góc, hết ba ngày tết mới mang đi đổ. Việc kiêng quét nhà ngày tết với quan niệm không muốn quét đi tài lộc. Tục kiêng quét nhà ngày tết cho đến nay còn được nhiều gia đình duy trì.

Trong những ngày đầu năm, bên cạnh niềm vui được nghỉ ngơi, vui chơi, người xưa cũng không quên “nhiệm vụ”, công việc thường ngày. Vì thế, “người làm quan thì chọn ngày khai ấn, học trò thì chọn ngày khai bút, nhà buôn bán thì chọn ngày mở hàng, nhà quê chọn ngày làm lễ động thổ. Trăm công nghìn việc lại bắt đầu từ đó”. Những sự bắt đầu được tính toán, chọn lựa kĩ, mang theo niềm tin về sự khởi sắc, hanh thông, thuận lợi.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong các sách Hội hè lễ tết của người Việt; Đất lề quê thói - Phong tục Việt Nam; Việt Nam phong tục)

Bài và ảnh: Trang Bùi