Muôn sắc màu văn hóa - chung cội nguồn sức mạnh (Bài 2):
“Sức sống” di sản
Từ thời các vua Hùng, thời kỳ quốc gia Đại Việt cho đến ngày nay, văn hóa xứ Thanh vẫn không ngừng được bồi đắp, để “không chỉ phong phú về số lượng di sản, mà còn là một bảo tàng sống của lịch sử và ký ức văn hóa dân tộc”.

Khu Di tích lịch sử Lam Kinh và lễ hội là di sản văn hóa đặc sắc, giàu giá trị văn hóa của xứ Thanh.
Dấu xưa còn mãi
Xứ Thanh là vùng đất hội tụ của những sắc màu di sản. Từ khởi nguyên đến suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, bao lớp trầm tích văn hóa đã lắng đọng, để lại trên khắp các vùng miền quê Thanh một không gian văn hóa đậm nét. Hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú đã làm nên vẻ đẹp văn hóa xứ Thanh độc đáo, không thể trộn lẫn.
Đó là Thành Nhà Hồ, công trình kiến trúc bằng đá vĩ đại và không kém phần kỳ bí. Hơn 6 thế kỷ trôi qua, ngày nay, đứng dưới chân thành đá, hậu thế vẫn không khỏi kinh ngạc trước ý chí và kỹ thuật xây dựng phi thường của người xưa. Đó là Lam Kinh trên đất Lam Sơn, không chỉ là “kinh đô tâm linh” của một vương triều có thời gian tồn tại lâu dài bậc nhất trong lịch sử dân tộc, mà còn là nơi vọng vang hào khí Lam Sơn - bản hùng ca chống ngoại xâm. Đền Bà Triệu dưới chân núi Gai mãi mãi khắc ghi tên tuổi vị “vua Bà” đã đi vào sử xanh dân tộc với tinh thần chống ngoại xâm bất khuất. Hay đền thờ Lê Hoàn trên quê hương Xuân Lập, nơi hậu thế tưởng nhớ vị vua đã chèo lái đất nước trong buổi gian nguy, có công “phá Tống, bình Chiêm” lưu danh sử sách...
Đặt chân đến mỗi vùng đất xứ Thanh, hậu thế đều có thể bắt gặp những dấu tích di sản. Thành quách, đền đài, đình, chùa, miếu, phủ... hiện hữu trong đời sống dân gian, tạo nên một không gian văn hóa, tín ngưỡng đậm nét, gắn bó mật thiết với cộng đồng qua bao thế hệ.
Thế nhưng, thời gian không dừng trước bất cứ ai và sự việc gì. Và di tích cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Trải qua biến thiên thời gian và những thăng trầm lịch sử, nhiều di tích đã bị hư hại nghiêm trọng, không ít trong số đó chỉ còn là phế tích, được lưu giữ trong những câu chuyện kể của người dân. Chiến tranh, bom đạn và những tác động của thời gian có thể khiến di tích đổ vỡ, hư hại, nhưng khó có thể xóa nhòa những giá trị, ý nghĩa của di sản trong ký ức các thế hệ. Bởi vậy, từng bước một, trong suốt những năm qua, hệ thống di sản ở nhiều địa phương đang được quan tâm trùng tu, tôn tạo. Phía sau mỗi công trình tu bổ, phục hồi không đơn thuần chỉ là những con số về kinh phí, mà còn là những truyền thuyết, niềm tin tâm linh, tín ngưỡng được cộng đồng gìn giữ. Những giá trị vật chất và tinh thần cùng quyện hòa, tạo nên sức sống cho di sản, đồng thời trở thành “điểm neo” của ký ức và sức mạnh văn hóa cộng đồng.

Ngũ trò Viên Khê được trao truyền, tiếp nối qua các thế hệ.
Nhắc đến di sản xứ Thanh sẽ là chưa đầy đủ nếu không kể đến những di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc. Đó là những lễ tục, lễ hội, trò diễn dân gian, làng nghề, dân ca, dân vũ... “Nếu văn hóa vật thể tạo nên khung cốt thì văn hóa phi vật thể chính là hồn vía hơi thở. Hệ thống lễ hội, tín ngưỡng, dân ca, trò diễn, phong tục, phương ngữ... của xứ Thanh không chỉ phong phú về số lượng mà còn độc đáo về hình thức biểu đạt” (Xứ Thanh, Ngô Hoài Chung).
Trong “dòng chảy” thời gian
Tính đến nay, Thanh Hóa đã có 28 di sản được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong khuôn khổ Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Di sản văn hóa Việt Nam và Ngày Văn hóa Việt Nam, từ 22 đến 24/11, tại Quảng trường Lam Sơn, 28 di sản văn hóa phi vật thể được giới thiệu, trình diễn trong chương trình Ngày hội văn hóa các dân tộc tỉnh Thanh Hóa với chủ đề “Sắc màu văn hóa xứ Thanh”. Sự kiện được kỳ vọng mang đến cho người dân và du khách những trải nghiệm, khám phá mới mẻ, cùng những xúc cảm sâu sắc hơn về giá trị di sản văn hóa phi vật thể của quê hương.
Những ngày này, cứ vào 3 giờ chiều, Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Trịnh Đình Quý cùng người dân thôn Trịnh Xá, xã Yên Ninh lại tề tựu về đình làng, miệt mài luyện tập trò Chiềng để chuẩn bị tham gia Ngày hội văn hóa các dân tộc tỉnh Thanh Hóa.

Di sản văn hóa phi vật thể trò Chiềng sẽ được trình diễn tại Ngày hội văn hóa các dân tộc tỉnh Thanh Hóa.
Nghệ nhân Trịnh Đình Quý chia sẻ: “Khi nghe tin trò Chiềng sẽ được tham gia trình diễn tại Ngày hội văn hóa lớn của tỉnh, tôi vừa vui, vừa lo. Vui vì di sản đặc sắc của quê hương có dịp được “khoe” với người dân khắp nơi, được trình diễn ở một “sân khấu” lớn hơn. Cùng với niềm vui, tôi và các anh chị em nghệ nhân trong thôn (làng) cũng lo phải tập luyện cho tốt... Thấm thoát, mới ngày nào người làng chúng tôi cùng nhau ngồi lại, quyết tâm phải khôi phục trò Chiềng - di sản văn hóa phi vật thể của ông cha sau thời gian dài bị gián đoạn, mai một. Ấy thế mà cũng đã hơn 30 năm. Đến nay các trò diễn của trò Chiềng đã được khôi phục cơ bản đầy đủ. Thực tế, di sản văn hóa đã bám sâu vào đời sống dân gian, ký ức cộng đồng thì không dễ mất đi, có chăng đó là “than hồng dưới tro” vẫn luôn âm thầm cháy”.
Trò diễn được các nghệ nhân làng Chiềng (thôn Trịnh Xá) lựa chọn mang đến Ngày hội văn hóa lần này là trò “Giáo Tàu”. Nghệ nhân Trịnh Đình Quý lý giải: “Trò Chiềng khởi phát từ thời nhà Lý, gắn liền với công lao của Thành hoàng làng Tam công Trịnh Quốc Bảo. Ban đầu chỉ có trò chọi voi, về sau qua thời gian mà tiếp biến thêm nhiều trò khác, trong đó có trò Giáo Tàu. Trò Giáo Tàu có ý nghĩa sâu xa về văn hóa đối ngoại. Bấy giờ, quốc gia Đại Việt phát triển hưng thịnh, thương nhân ngoại quốc tìm về giao thương, buôn bán rất đông... Trò diễn tái hiện tích xưa song cũng gửi gắm “lời chúc”, mong cầu về sự bắt nhịp, phát triển thịnh vượng của đất nước và tỉnh nhà”.
Nếu các nghệ nhân trò Chiềng lựa chọn mang đến Ngày hội văn hóa các dân tộc trò “Giáo Tàu” thì CLB Ngũ trò Viên Khê (phường Đông Sơn) lại chọn “tổ khúc” xe chỉ vá may, đan lừ, đi cấy, đi gặt để tham gia trình diễn. NNƯT Lê Thị Cảnh cho biết: “Nhắc đến dân ca dân vũ Đông Anh xưa, nay là Ngũ trò Viên Khê thì có rất nhiều trò, phổ biến hơn cả là múa hát đội đèn đi cấy, đi gặt, xe chỉ vá may, đan lừ... Đó đều là những trò múa hát tái hiện đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất của cư dân nông nghiệp lúa nước từ thời xa xưa. Phía sau mỗi lời ca, câu hát, điệu múa đều thể hiện sự chất phác nhưng cũng thật ý nhị trong ứng xử giữa người với người, giữa con người với thiên nhiên”.
Bên cạnh trò Chiềng, Ngũ trò Viên Khê còn có trò Xuân Phả, hát nhà trò Văn Trinh, Xường giao duyên, trò diễn Pôồn Pôông... Những tinh hoa văn hóa dân gian xứ Thanh sẽ cùng hội tụ, tỏa sáng trong sự kiện văn hóa chào mừng các ngày lễ lớn. Đây không chỉ là dịp để giới thiệu, quảng bá những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ và trao truyền di sản trong cộng đồng. Bởi suy cho cùng, giá trị di sản không nằm yên trong những trang sử, hồ sơ lưu trữ hay không gian trưng bày, mà sức sống bền bỉ là khi được thực hành và lan tỏa trong đời sống cộng đồng.
Bài và ảnh: Khánh Lộc
{name} - {time}
-
2026-11-20 10:00:00Duy Tinh - ngôi làng có lịch sử gần 1.000 năm
-
2026-11-20 09:25:00Tôn vinh đóng góp của dịch giả “Lĩnh Nam chích quái” trong nghiên cứu Hán Nôm
-
2026-11-20 09:12:00Bảo vật quốc gia Hộp xá lợi Phật: Dấu tích quý giá của Phật giáo trên xứ Nghệ







