“Lá chắn” trên không gian số (Bài 2):

Nâng cao “sức đề kháng số”

Công nghệ, trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, nhiều người vẫn thường nói, chỉ một “click” chuột trên bàn phím máy tính hay “chạm tay” điện thoại thông minh, cả thế giới như đã ở trước mắt. Tuy nhiên, khi “cánh cửa” thông tin mở rộng thì việc cẩn trọng tiếp nhận, nâng cao khả năng phân biệt thật giả, lợi hại, xấu độc trở thành lợi thế để mỗi người nâng cao “sức đề kháng số”.

Tổ công nghệ số thôn Ngọc Trạo hướng dẫn người dân cẩn trọng không để bị lừa đảo, lợi dụng trên không gian mạng.

Dựng “lá chắn số” ở thôn Ngọc Trạo

Sau khi thực hiện việc sắp xếp thôn, tổ dân phố, thôn Ngọc Trạo (xã Ngọc Trạo) hiện có hơn 1.800 nhân khẩu, trong đó 52% là đồng bào dân tộc Mường. Ở Ngọc Trạo, nhờ kinh tế từng bước phát triển, đến nay nhiều người dân đã có điện thoại thông minh (smartphone).

Được biết, đến thời điểm hiện tại, trên địa bàn thôn Ngọc Trạo chưa phát hiện xảy ra vụ việc người dân bị lừa đảo trên không gian mạng. Anh Đỗ Đức Nghiêm, trưởng thôn Ngọc Trạo, cho biết: “Tỷ lệ người dân trong thôn có điện thoại thông minh khá cao. Không chỉ gọi nghe đơn thuần, người dân còn vào mạng đọc tin tức, tìm kiếm, chia sẻ thông tin, sử dụng các app (ứng dụng) để khai báo, cập nhập giấy tờ. Tuy nhiên thực tế, không phải ai cũng có kỹ năng tốt trên không gian mạng, rất dễ có nguy cơ trở thành đối tượng nhắm đến của những kẻ lừa đảo. Bởi vậy, công tác tuyên truyền, cầm tay hướng dẫn cho người dân được đặc biệt chú trọng, diễn ra thường xuyên”.

Tổ công nghệ số thôn Ngọc Trạo thường xuyên phối hợp với chính quyền địa phương lồng ghép tuyên truyền, nhắc nhở để người dân nâng cao cảnh giác. Thông tin về các vụ việc, thủ đoạn lừa đảo được chia sẻ trên các hội nhóm của thôn, xã như facebook, zalo, kết nối link các trang thông tin của UBND xã Ngọc Trạo; Công an xã Ngọc Trạo... Từ trực tiếp đến gián tiếp để gia tăng hiệu quả tuyên truyền, cảnh báo.

Bà Quách Thị Phượng (69 tuổi), người dân thôn Ngọc Trạo, chia sẻ: “Hơn 5 năm trước, tôi bắt đầu dùng điện thoại thông minh, khi sử dụng thành thạo thấy rất tiện lợi. Tuy nhiên, vì đã có tuổi, nhiều thứ hạn chế, nên tôi luôn được nhắc nhở: Không bấm vào link lạ, không bình luận, chia sẻ những thông tin giật gân, tiêu cực từ những trang tin, tài khoản mà mình không rõ”.

Với ông Bùi Ngọc Dĩnh, “lá chắn số” lại được ông thiết lập bởi niềm tin, ông kể: “Đợt cuối tháng 9 năm 2025, lũ lụt xảy ra trên địa bàn xã Nông Cống gây nhiều thiệt hại, người dân rất cần được chia sẻ, giúp đỡ. Nhưng khi xem hình ảnh đăng trên mạng, cảnh người dân ở khu vực rốn lũ phải trèo hết lên mái nhà kêu cứu... thì tôi lại nghi ngờ. Lũ lụt là có thật, nhưng tôi không tin Nhà nước, chính quyền địa phương, các lực lượng công an, bộ đội bỏ mặc người dân trong bão lũ. Quả nhiên sau đó, tôi được biết những hình ảnh ấy là giả... Tôi đã có tuổi, không hiểu nhiều về AI, nhưng tôi luôn tin tưởng Đảng, Nhà nước không bao giờ để mặc người dân, đặc biệt là trong những hoàn cảnh nguy nan như thiên tai, dịch bệnh”.

Từ niềm tin và sự cẩn trọng, cùng với hiệu quả công tác tuyên truyền, tạo nên “lá chắn số” cho không chỉ người dân trên địa bàn thôn Ngọc Trạo. Ông Trương Xuân Việt, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Ngọc Trạo, cho biết: “Trong thời đại số, việc xây dựng “lá chắn số” tới mỗi người dân là điều quan trọng, cần thiết. Vẫn biết, những rủi ro trên không gian mạng luôn tiềm ẩn. Tuy nhiên, thông qua các hình thức tuyên truyền, hướng dẫn, trang bị kiến thức, có thể khẳng định, “lá chắn số” với người dân các thôn, làng trên địa bàn xã Ngọc Trạo đã được thiết lập và liên tục cập nhập. Đảng bộ, chính quyền địa phương luôn sát cánh cùng người dân trong đối diện, phát hiện, cảnh báo thông tin sai, xấu độc”.

Hiệu ứng từ bài hát “Phòng chống lừa đảo”

Trên địa bàn phường Đông Sơn, cùng với những hình thức tuyên truyền, phổ biến, thì những “cảnh báo” cảnh giác lừa đảo, không lan truyền thông tin xấu độc trên không gian mạng còn trở thành “lời ca, tiếng hát”. Theo đó, trên nền giai điệu của bài dân ca “Đi cấy”, bài hát ‘Phòng chống lừa đảo” đã được AI “viết lời”.

“Lên mạng nhớ một điều nha/ Lên mạng nhớ một điều nha/ Không vào link lạ, không dại đầu tư/ Ba bốn link, bấm nhầm là bay, bấm nhầm là bay/... Lên mạng nhớ một điều nha/ Lên mạng nhớ một điều nha/ Tin nhắn trúng thưởng, đừng vội tin ngay/ Ba bốn tin, bấm vào là say, bấm vào là say/ Tiền ta trong ví chớ để bị bay/ Thưởng đâu có dễ, hám lợi là bay, hám lợi là bay...”. Vừa nhẩn nha hát một đoạn trong bài “Phòng chống lừa đảo”, chị Lê Thị Cảnh, người dân phường Đông Sơn, chia sẻ: “Ban đầu nghe thì có chút lạ, sau nghe nhiều, hát nhiều thành quen. Người ta có thể hát ở mọi lúc, mọi nơi, khi ở chợ, đi làm, khi nấu ăn, ca từ đơn giản, rất dễ thuộc”.

Lực lượng công an tuyên truyền, hướng dẫn tiểu thương buôn bán tại chợ Rừng Thông nhận biết các thủ đoạn lừa đảo trên không gian mạng.

Thiếu tá Lê Vương Anh, Phó trưởng Công an phường Đông Sơn, cho biết: “Trên nền của giai điệu bài dân ca “Đi cấy”, bài hát “Phòng chống lừa đảo” tạo hiệu ứng tuyên truyền tốt hơn khá nhiều. Mong rằng, mỗi ca từ sẽ là “hồi chuông” cảnh báo, “lá chắn số” để mọi người dân cảnh giác với các thủ đoạn lừa đảo phổ biến như mời gọi đầu tư, thông báo trúng thưởng, thông báo phạt, kiếm tiền online, xin việc..., từ đó thoát khỏi cạm bẫy lừa đảo và thông tin xấu độc trên không gian mạng”.

Phản xạ kiểm chứng là “lá chắn” quan trọng

Các nền tảng mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo đã tạo ra một môi trường thông tin mới. Nếu trước đây, phần lớn thông tin được sản xuất bởi các cơ quan báo chí, tổ chức hoặc cơ quan Nhà nước thì ngày nay, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra và lan truyền thông tin. Sự tiện lợi này mở ra cơ hội về tri thức, kết nối cộng đồng. Song cũng tiềm ẩn không ít nguy cơ, thách thức về mức độ đúng sai của thông tin. Khi khả năng tiếp cận thông tin không còn là lợi thế, mà lợi thế thực sự là khả năng phân biệt, nhận biết thông tin đáng tin cậy.

Theo Đại úy Nguyễn Viết Tài, cán bộ Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao - Công an tỉnh: Khi nhắc đến môi trường thông tin trên không gian mạng, nhiều người nghĩ đến tin giả. Song thực tế, tin giả chỉ là một trong số nhiều dạng thông tin gây hiểu nhầm, gây ảnh hưởng. Còn có nhiều dạng thông tin sai, xấu độc khác, như thông tin bị cắt ghép khỏi bối cảnh ban đầu; nội dung mang tính suy đoán nhưng được trình bày như sự thật; nội dung do AI tạo ra nhưng không được kiểm chứng; thông tin giả mạo nhằm mục đích lừa đảo hoặc thao túng... Một số loại xúc cảm của con người thường bị các đối tượng xấu lợi dụng trên không gian mạng để dẫn dắt, lừa đảo, như sự sợ hãi, mong cầu, sự phẫn nộ, lòng trắc ẩn.

Thay vì chỉ cố gắng phân biệt “tin thật” - “tin giả” thì điều quan trọng hơn là phải hình thành thói quen đánh giá mức độ tin cậy của thông tin trước khi chia sẻ. Mỗi người có quyền tiếp nhận thông tin nhưng cũng đồng thời trước mỗi thông tin đừng quên kiểm chứng. Thậm chí, một thông tin có thể đúng nhưng thiếu (cố tình bỏ qua) bối cảnh thì vẫn có thể dẫn đến suy nghĩ, kết luận sai. Thói quen tìm nguồn - kiểm tra nguồn trước khi quyết định tin, chia sẻ điều gì đó được xem là nền tảng của mọi kỹ năng kiểm chứng trong thời đại số. Phản xạ kiểm chứng là “lá chắn” quan trọng giúp mỗi người bảo vệ chính mình trước tin giả, tin xấu độc, Đại úy Nguyễn Viết Tài nhấn mạnh.

Bài và ảnh: Khánh Lộc