Nét độc đáo lễ tục “cẳm đỏi” của người Thái trắng ở xứ Thanh

Cứ đến ngày 22-23 tháng 8 âm lịch, đồng bào Thái trắng ở xứ Thanh lại thành kính bước vào mùa lễ “cẳm đỏi” (còn gọi là cằm khem). Đây không chỉ là nghi lễ tâm linh phản ánh nhân sinh quan cổ xưa về vũ trụ, mà còn là dịp gắn kết huyết thống, thắp sáng đạo lý cội nguồn của cả cộng đồng.

Bà con người Thái trắng ở thôn Liên Sơn, xã Xuân Chinh đoàn tụ trong ngày “cẳm đỏi”.

Đồng bào dân tộc Thái trắng sinh sống tập trung chủ yếu tại các xã Vạn Xuân, Xuân Chinh, Thắng Lộc, Tân Thành, Luận Thành,... với khoảng 30 nghìn người. Các dòng họ lâu đời như Cầm (Ló Cắm), Vi (Bí), Hoàng (Quàng), Lương, Lữ... vẫn gìn giữ vẹn nguyên kho tàng văn hóa dân gian phong phú. Trong hệ thống tín ngưỡng đa tầng của đồng bào - từ cúng ma nhà (phỉ hướn), đền bản (sớn ban), đền mường (sớn mướng) đến thờ trời (xớ phạ) tại nhà 9 gian linh thiêng - lễ tục “cẳm đỏi” giữ vị trí đặc biệt thiêng liêng.

Bà con ra suối bắt cá về chế biến làm mâm cơm cúng tổ tiên ngày “cẳm đỏi”.

Theo tiếng Thái nhóm Tày Dọ, “cẳm” nghĩa là kiêng kỵ; “đỏi” là thuật ngữ tâm linh chỉ tư thế của người quá cố khi quàn trong quan tài. Nghĩa đen của “cẳm đỏi” là kỳ kiêng kỵ khi có tang, chưa làm lễ chôn cất.

Từ thế giới quan mộc mạc thuở hồng hoang, đồng bào quan niệm đấng tạo hóa (Pò Thẻn/Phạ/Bổn) cũng trải qua sinh - lão - bệnh - tử như người trần: cây lách trổ bông là lúc trời ốm, lau trổ bông là lúc trời suy, mía trổ bông là lúc trời mất, còn chồi non đâm lộc đầu xuân là lúc trời tái sinh.

Trong vòng tuần hoàn ấy, linh hồn tổ tiên người Thái lên cõi Then lo việc tang ma, phục dịch nhà trời. Tục lệ bắt nguồn từ lời dặn của Tạo Pợ khi tiễn con người xuống nhân gian khai hoang lập ấp: con cháu phải làm lễ cúng tiễn ông bà, tổ tiên lên mường trời làm tròn bổn phận.

Chị Vi Thị Luyến (người đứng) thôn Bọng Nàng, xã Xuân Chinh chuẩn bị gạo nếp đồ xôi.

Nét đặc sắc trước hết là sự phân chia theo dòng họ và vùng mường: dòng họ quý tộc Cầm Bá ở Chiềng Ván tiễn tổ tiên vào ngày 21 tháng 8 âm lịch; Mường Luộc, Săng Khó vào ngày 22; Mường Phụ vào ngày 23. Mâm cơm tiễn (khau cẳm) có xôi nếp nương, gà luộc, rượu cần, trầu cau, muối mắm... Gia chủ còn gói thêm một phần xôi và thịt gà gói trong lá chuối, đặt vào chiếc túi dón đan bằng mây tre để tổ tiên mang theo làm lương thực lên mường trời.

Sau lễ tiễn, cộng đồng bước vào một tháng kiêng kỵ nghiêm ngặt (từ 21/8 đến 23/9 âm lịch). Vì tổ tiên đi vắng, nhà trời có tang, đồng bào kiêng cất nóc dựng nhà, cưới gả; riêng 10 ngày đầu tuyệt đối không săn bắn, hái lượm hay khai khẩn nương rẫy. Đúng một tháng sau, gia đình làm mâm cơm giản dị đón tổ tiên mãn hạn trở về.

Tại xã Xuân Chinh, chị Vi Thị Luyến cho biết gia đình chị tất bật từ sớm, ra suối bắt cá, chọn gà ngon, đồ xôi, đan lại chiếc túi dón mới. Chị chia sẻ: “Đây không đơn thuần là một nghi lễ tâm linh mà là cách chúng tôi nhắc nhở con cháu nhớ về cội nguồn, ý thức về trách nhiệm của dòng tộc đối với tổ tiên”.

Dù cuộc sống hiện đại nhiều đổi thay, bà con vẫn giữ nếp cúng lễ và kiêng kỵ truyền thống. Con em làm ăn, học tập nơi xa đều hẹn nhau trở về ăn bữa cơm “cẳm đỏi”, cùng ôn lại nếp sống cha ông để lại.

Con cháu trong gia đình, dòng họ tụ tập bên nhau để chuẩn bị cho lễ “cẳm đỏi”.

Do trùng với câu ca “Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi” (21 và 22 tháng 8 âm lịch), không ít người từng nhầm ngày “ăn khem” là ngày giỗ các bậc tiền nhân khởi nghĩa Lam Sơn. Tuy nhiên, tư liệu điền dã và bài cúng cổ khẳng định đây chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên: “cẳm đỏi” là nghi lễ nguyên bản của đồng bào Thái, xuất phát từ vũ trụ quan cổ xưa, độc lập với các sự kiện lịch sử về sau.

Lễ tục “cẳm đỏi” vượt khuôn khổ một nghi thức tang tế thần linh để trở thành ngày hội đại đoàn viên, biểu tượng sinh động của đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và tinh thần gắn bó cộng đồng. Bảo tồn tục “cẳm đỏi” không chỉ giữ một nét đẹp nguyên sơ giữa núi rừng xứ Thanh, mà còn làm giàu thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam.

Bá Phượng