Ngàn năm bóng ngựa (Bài 2) Về Lam Kinh ngắm ngựa chầu...

Giữa không gian linh thiêng của Lam Kinh, những pho tượng ngựa đá vẫn lặng lẽ đứng canh giấc ngủ ngàn thu cho các bậc đế vương, hoàng hậu triều Lê Sơ. Ẩn trong bóng dáng những pho tượng đá ấy gợi nhắc dấu ấn vàng son của một trong những vương triều hưng vượng bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Du khách chụp ảnh lưu niệm bên tượng ngựa đá tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh.

Men theo con đường lát đá dưới bóng cây xanh mát, càng đi sâu vào các khu lăng, mộ, nhịp sống hiện đại dường như lùi lại phía sau, nhường chỗ cho cảm thức hoài niệm. Hai bên “thần đạo”, những pho tượng quan hầu và con giống đã nhuốm màu thời gian.

Không một lời nói, không một chuyển động, nhưng chính sự tĩnh lặng, trang nghiêm ấy lại khiến mỗi bước chân của du khách chậm hơn, lòng người như lắng xuống trước lớp lớp trầm tích lịch sử.

Giữa không gian linh thiêng ấy, đôi ngựa đá không chỉ là những tác phẩm điêu khắc mà còn là “chứng nhân” lặng lẽ lưu giữ ký ức, kết tinh ý niệm về quyền lực, tín ngưỡng, đặc sắc nghệ thuật của một vương triều.

Lần đầu tham quan Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh, chị Trần Yên Nghĩa (du khách đến từ Hà Nội) bày tỏ sự thích thú khi đứng trước hàng tượng quan hầu và con giống đá nhuốm màu thời gian.

“Trước đây tôi chỉ biết đến khu di tích qua sách báo, nhưng khi tận mắt ngắm nhìn những pho tượng đá mới thực sự cảm nhận được sự linh thiêng và bề dày lịch sử của nơi này”, chị Nghĩa chia sẻ.

Đứng chăm chú ngắm nhìn từng con giống đá, anh Nguyễn Minh An ở xã Tống Sơn cho biết: “Mỗi bức tượng đều mang một dáng vẻ riêng, vừa gần gũi vừa uy nghi, khiến tôi có cảm giác như đang được bước ngược dòng thời gian để trở về với một triều đại hưng thịnh trong lịch sử phong kiến nước ta”.

Nương theo giọng thuyết minh mượt mà, sâu lắng của hướng dẫn viên, du khách đi dọc theo con đường rợp bóng cây dẫn vào Vĩnh Lăng - nơi an nghỉ của vua Lê Thái Tổ.

Tại đây, du khách có thể chiêm ngưỡng hàng tượng quan hầu và giống đá đứng chầu hai bên “thần đạo”. Các tượng quan hầu và giống đá này được xác định niên đại thế kỉ XV.

Vị trí sát lăng là đôi tượng quan hầu, bên tả là quan văn, bên hữu là quan võ. Hàng giống đá được sắp xếp đứng chầu theo cặp, bao gồm: nghê, tê giác, ngựa, hổ...

Trong đó, đôi ngựa đá đang trong tư thế đứng chầu, mặt nhìn về phía trước, thân dài 0,92 - 0,96m, cao 0,46m - 0,51m, mình tròn, mõm ngắn, miệng rộng, mắt nhỏ, tai vểnh, bờm tốt, lưng bằng, mông tròn, 4 chân to khỏe.

Những đường nét tạo hình đẹp mắt trên những pho tượng ngựa đá.

Ở Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh khu lăng mộ nào cũng có bóng ngựa, quan chầu, giống đá. Tuy nhiên, không phải ngựa và hệ thống quan chầu, giống đá ở lăng nào cũng giống nhau. Những thay đổi ấy phản chiếu quá trình ổn định và phát triển của một vương triều từ buổi đầu dựng nghiệp đến thời kỳ cực thịnh.

Ví dụ như tượng ngựa ở lăng mộ vua Lê Thái Tông được làm bằng đá xanh nguyên khối trong tư thế đang đứng chầu, bốn chân chống thẳng, đầu ngẩng cao nhìn về phía trước, thân ngựa dài, dáng nhỏ, mình thon, tròn, miệng rộng, mũi to, mắt nhỏ, tai vểnh, bờm nhỏ, lưng nhô, mông tròn, đuôi dài, to rũ xuống bệ, chân thon, dài. Nghệ thuật điêu khắc ở đây tuy đơn giản mà tự nhiên, phóng khoáng, mang đậm yếu tố văn hóa dân gian truyền thống.

Trong khi đó, nghệ thuật điêu khắc quan chầu và giống đá tại lăng vua Lê Thánh Tông mang đậm dấu ấn điêu khắc đá cung đình.

Đôi tượng ngựa ở đây đã có yên cương chạm nổi rõ trên lưng với các đường cong uyển chuyển, tạo khối rõ. Tượng ngựa bên hữu vẫn còn nguyên vẹn; ngựa bên tả đã được phục chế hay chân trước, chân sau bên phải, phần đầu, cổ...

Hệ thống quan chầu và con giống đá thêm tô điểm cho không gian tâm linh tại các khu lăng, mộ tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh.

Ngoài Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh, nhắc đến ngựa đá với những nét đặc trưng, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc thời Lê không thể không nhắc đến chú ngựa đá với hình dáng thô mộc mà gần gũi, tự nhiên hiện đang được trưng bày tại Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa.

Được biết, ngựa đá này vốn là hiện vật trong khu lăng mộ vua Lê Túc Tông, nằm cách trung tâm Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh khoảng 3-4km về phía Đông Bắc, thuộc địa bàn xã Kiên Thọ.

Ông Trịnh Đình Dương, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa cho biết: “Ngựa đá ở lăng vua Lê Túc Tông mang đậm phong cách tạo hình dân gian với kích thước nhỏ, mình tròn, bốn chân bằng nhau, tư thế đứng thẳng, mặt to, mắt lồi. Lưng ngựa đã được phủ yên nhưng chưa có các đường nét tạo tác hoa văn cầu kì, kiểu cách”.

Trong sự tĩnh lặng của Lam Kinh, ta như nghe được tiếng vọng trầm hùng mà sâu lắng của lịch sử, nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ và tiếp nối những giá trị truyền thống trong dòng chảy không ngừng của thời đại.

* Bài viết sử dụng tư liệu trong các cuốn sách “Di tích lịch sử Lam Kinh” (NXB Dân Trí, 2025), “Lăng mộ - Bia ký các vua và hậu còn lại ở Lam Kinh” (NXB Thanh Niên, 2022).

Hoàng Linh