Phía sau cổng làng (Bài 2): Nghề xưa giữ “nhịp làng”

Không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, làng còn là không gian sinh tồn với những ngành nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Nghệ nhân Đặng Quốc Toàn với công đoạn làm nguội (chạm tỉa hoa văn trên mặt trống đồng Ngọc Lũ).

Kế thừa “dòng chảy”

Ở làng nghề đúc đồng Trà Đông (xã Thiệu Trung) có một gia đình đặc biệt khi trong nhà có tới 4 nghệ nhân, đó là gia đình Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Đặng Ích Hoàn. Ngoài ông, còn có vợ và 2 con. Họ đều là những nhân vật tiêu biểu của làng nghề.

Đáng nói, các con của NNƯT Đặng Ích Hoàn là 2 nghệ nhân Đặng Quốc Toàn và Đặng Quốc Phượng giỏi nghề cũng bắt đầu từ sự truyền dạy của người cha. Còn nghệ nhân Đặng Ích Hoàn, từ nhỏ cũng đã được cha đẻ là ông Đặng Ích Hoán dạy lại nghề. Bằng bàn tay tài hoa và tư duy nhạy bén, họ - gia đình “cha truyền con nối” đang viết tiếp câu chuyện “giữ lửa” làng nghề...

Về NNƯT Đặng Ích Hoàn. Ông sinh năm 1961. Khi 19 tuổi, ông bắt đầu thực hành nghề thủ công mỹ nghệ. Đến nay, ông đã đúc thành công nhiều sản phẩm lớn, trong đó tiêu biểu là các tác phẩm: Đúc trống đồng dâng tặng Khu Di tích ATK Định Hóa – Thái Nguyên hay đúc trống đồng dâng tặng Khu Văn hóa tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại TP Thanh Hóa (cũ)... Ông từng tâm sự: “Để duy trì sức sống làng nghề, nhất định phải có nghệ nhân trẻ. Chính họ sẽ tìm tòi, nghiên cứu, chế tác những sản phẩm có chất lượng, kiểu dáng, kỹ thuật cao nhưng vẫn giữ được nét độc đáo, đặc trưng truyền thống. Đó là điều sống còn của một làng nghề”.

Về nghệ nhân Đặng Quốc Toàn. Anh sinh năm 1991, bắt đầu thực hành nghề thủ công mỹ nghệ sớm hơn 4 năm so với người cha của mình, khi 15 tuổi. Sau 20 năm theo nghề, anh cũng đã nắm giữ kha khá thành tích: “Bảng vàng” ghi nhận thợ giỏi làng nghề Việt Nam, Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp Di sản văn hóa Việt Nam”... Như anh chia sẻ: “Nghề cần có sự tôi luyện kiên trì. Bố đã dạy cho tôi điều đó. Ông nói, trước khi học kỹ thuật, thì điều đầu tiên phải có tình yêu nghề, gắn bó và đam mê...”.

Và sức sống của truyền thống không chỉ nằm ở những tượng đồng vĩnh cửu với thời gian mà còn nằm trong thức quà giản dị, đượm hương vị đồng quê. Ở xã Lĩnh Toại (huyện Hà Trung cũ) có một gia đình khá nổi tiếng với nghề làm bánh lá răng bừa, đó là cơ sở sản xuất bánh lá Đông Hà. Tại đây, người chủ - bà Trịnh Thị Hà cũng đã “truyền lửa” nghề cho các con dâu, con gái. Mừng là các con của bà tận tâm với nghề và cũng đã “hiến kế” nhiều sáng kiến hay để sản phẩm “bay xa” hơn.

Đưa sản phẩm làng nghề vươn xa

Nghề đúc đồng, nghề làm bánh. Hai nghề, hai sản phẩm khác biệt nhưng chung một “dòng chảy” - “cha truyền con nối”. “Cha truyền con nối” ở đây không chỉ là trao một công việc để mưu sinh, quan trọng hơn là trao lại cái “nết” làm nghề.

Sản xuất bánh lá răng bừa truyền thống tại cơ sở bánh lá Đông Hà.

Như NNƯT Đặng Ích Hoàn đã nói, để duy trì sức sống làng nghề phải có nghệ nhân trẻ. Bản thân những người trẻ này sẽ tạo ra cái mới với kỹ thuật cao hơn nhưng, dù thay đổi thế nào thì vẫn phải giữ được “hồn cốt” của sản phẩm truyền thống. Nếu vậy, nghệ nhân trẻ như Đặng Quốc Toàn đã làm gì để “thổi hồn” trong từng sản phẩm? “Có rất nhiều sự thay đổi giữa 2 thế hệ”, nghệ nhân Đặng Quốc Toàn nói. “ Ví dụ, trước đây, chủ yếu làm bằng tay nhưng giờ có máy móc hỗ trợ, áp dụng khoa học - kỹ thuật nên sản phẩm làm nhanh hơn, đẹp hơn, ít bị lỗi... Điều này không có nghĩa là sản phẩm ít đi yếu tố truyền thống. Ngược lại, đường nét hoa văn vẫn đạt độ tinh xảo, sắc nét...”.

Sự đóng góp của nghệ nhân trẻ Đặng Quốc Toàn đã làm dày thêm thành tích cho nghề, như năm 2021, sản phẩm trống đồng Toàn Linh được xếp hạng OCOP 4 sao. Tiếp đó, vào năm 2022, sản phẩm mặt trống đồng Toàn Linh cũng được xếp hạng OCOP 4 sao và đang chuẩn bị các điều kiện để nâng hạng sản phẩm đạt chuẩn 5 sao.

Riêng đối với món ẩm thực bánh lá răng bừa, chị Đỗ Thị Thu - con gái của bà Trịnh Thị Hà, chủ cơ sở sản xuất bánh lá Đông Hà (xã Lĩnh Toại) đã tiếp nghề của mẹ bằng cách mở rộng thị trường ở các tỉnh ngoài, đồng thời đưa sản phẩm đến gần hơn với khách hàng thông qua các buổi livestream bán hàng trên không gian mạng. “Hương vị truyền thống giữ nguyên. Nguyên liệu vẫn là bột gạo tẻ, thịt lợn, hành, tiêu và đặc biệt, bánh phải được gói bằng lá dong. Tuy nhiên, với những người trẻ như chúng tôi, khi tiếp cận nghề, bước đầu cũng nhiều bỡ ngỡ. Nhưng phải xác định, nếu người đi trước “giữ lửa” cho “tinh hoa” nghề không bị thất truyền thì lớp trẻ chính là những người mang “ngọn lửa” ấy đi xa hơn , tiếp cận với thị trường bằng tư duy hiện đại... Hiện nay trung bình một ngày, cơ sở sản xuất khoảng hơn 2 nghìn chiếc bánh”.

Sức sống phía sau cổng làng chính là sự giao thoa giữa việc bảo tồn cảnh quan, là “ngọn lửa” nhiệt huyết giữ nghề truyền thống, là nguồn lực từ những người con xa quê. Những đóng góp này không chỉ giữ được “hồn cốt” xưa mà còn tự tạo ra vận hội mới, để định nghĩa lại giá trị quê hương: Quê hương không chỉ để nhớ về mà là nơi thực sự đáng sống.

Bài và ảnh: Vi An