Rau má quê nhà và khát vọng vươn xa

Rau má là loài cây quen thuộc với người dân xứ Thanh, mọc trên những bờ ruộng, bờ mương, quanh vườn nhà và gắn với những năm tháng khó khăn. Hiện nay, người dân và doanh nghiệp đang gây dựng vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến, tìm đầu ra cho sản phẩm, để rau má trở thành một sản vật có giá trị của quê hương.

Đoàn công tác của QFF Nhật Bản thăm khu đóng gói sản phẩm chế biến sâu tại nhà máy sản xuất của THQueenfarm.

Giữ màu xanh trên đồng đất

Rau má còn gắn với câu nói quen thuộc về đất và người Thanh Hóa là “ăn rau má, phá đường tàu” được lưu truyền như một cách gọi vui và cũng là cách gợi nhắc, trân trọng những đóng góp của quê hương, Nhân dân Thanh Hóa trong những năm tháng chiến tranh giữ nước. Ngày nay, cây rau quen thuộc ấy đang được nhìn nhận với những giá trị mới, khi người dân và doanh nghiệp tìm cách xây dựng vùng nguyên liệu, chế biến và đưa sản phẩm rau má đi xa hơn.

Ở làng cổ Đông Sơn (phường Hàm Rồng), người dân truyền nhau câu chuyện về ông Lương Trọng Tuấn, người đưa rau má cổ từ trên núi xuống trồng thử nghiệm vào những năm 2000. Từ vài trăm mét vuông ban đầu, diện tích dần được mở rộng. Đến nay, gần 20 hộ trong làng tham gia trồng rau má. Khi hiệu quả từ lúa và hoa màu giảm dần, một số hộ chuyển sang chuyên canh rau má. Cây ngắn ngày, ít sâu bệnh, khoảng 45 ngày sau khi xuống giống có thể thu hoạch từ 350 - 400kg/sào. Với những hộ gắn bó với cây rau má, điều quan trọng không chỉ là năng suất mà còn ở sự phù hợp với đồng đất và khả năng tạo nguồn thu tương đối ổn định. Gia đình anh Nguyễn Văn Tuấn đang canh tác 7 sào rau má, mỗi năm thu hoạch 8 - 9 lứa, cho doanh thu khoảng 100 - 150 triệu đồng. Trước đó, diện tích này trồng hoa màu với hiệu quả thấp và bấp bênh hơn. Hiện nay, bà con ở làng cổ Đông Sơn ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm với Công ty CP Xây dựng và Thương mại Phong Cách Mới. Rau má cũng vì vậy mà ổn định đầu ra, giúp người dân an tâm gắn bó với cây trồng dân dã này. Ngày 13/7/2026, UBND tỉnh Thanh Hóa ban hành Quyết định 2114/QĐ-UBND về việc cho phép HTX trồng trọt, chăn nuôi, chế biến và bảo tồn cây, con giống bản địa được sử dụng tên địa danh “Hàm Rồng – Xứ Thanh” để đăng ký nhãn hiệu tập thể “Rau má Hàm Rồng – Xứ Thanh”.

Nếu nhiều hộ dân ở làng cổ Đông Sơn có nguồn thu ổn định từ rau má, thì tại xã Thọ Long, ông Lê Viết Ngọc, giám đốc HTX cây trồng và vật nuôi Đồng Ngâu, trăn trở xây dựng thương hiệu “Rau má Đồng Ngâu”, góp thêm sinh kế cho người dân. Năm 2017, từ một bụi rau má bản địa lá nhỏ mọc bên bờ ao tại trang trại gia đình, ông đem về trồng thử. Nhận thấy cây phát triển tốt, được thị trường đón nhận, ông tiếp tục nhân rộng. Năm 2019, HTX được thành lập, đầu tư máy móc, chế biến bột rau má và các sản phẩm từ rau má. Cây rau quen thuộc vì thế bắt đầu được nhìn nhận với những giá trị mới, không chỉ để ăn mà còn có thể chế biến, bảo quản và đưa đi xa.

Nâng tầm giá trị cây rau má

Từ những người tâm huyết với cây trồng dân dã, những sản phẩm từ rau má Thanh Hóa đã bắt đầu xuất hiện tại các chương trình xúc tiến thương mại, quảng bá nông sản và tiếp cận thị trường ngoài nước, được người tiêu dùng trong và ngoài nước đón nhận.

Cây rau má trên vùng đất Thọ Long.

Một trong những người con xứ Thanh có những đóng góp và gắn bó với cây rau má, đó là Trần Văn Tân, Tổng Giám đốc Công ty CP Xây dựng và Thương mại Phong Cách Mới (tên gọi THQueenfarm). Từ cuối năm 2020, đầu năm 2021, THQueenfarm đầu tư dây chuyền chế biến, phát triển các dòng bột và trà rau má. Nhờ áp dụng công nghệ sấy lạnh, các sản phẩm giữ nguyên được hương vị, diệp lục và khoáng chất. Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở khâu nghiền bột bằng cối đá thay vì sử dụng máy công nghiệp. Để đảm bảo nguồn cung cho nhà máy, doanh nghiệp đã xây dựng hệ thống liên kết vùng nguyên liệu rải rác trên địa bàn 11 xã, phường và trang trại Queenfarm với tổng diện tích hơn 100ha (bao gồm rau má, tía tô, diếp cá). Sự tâm huyết đó đã đưa sản phẩm rau má Thanh Hóa đến các chương trình xúc tiến thương mại, quảng bá nông sản và từng bước tiếp cận thị trường ngoài nước.

“Động lực lớn nhất để tôi trụ lại trước hết là tình yêu với cây rau má. Đây là loài cây gắn liền với văn hóa, lịch sử và niềm tự hào của con người xứ Thanh. Là một doanh nhân, tôi muốn tạo ra những sản phẩm thương mại tiện lợi từ loại nông sản đặc trưng này. Người tiêu dùng có thể sử dụng ngay khi đi tàu xe, máy bay hay ngồi làm việc tại văn phòng; đồng thời trở thành món quà tặng, quà biếu phù hợp, gắn liền với quê hương Thanh Hóa”, ông Trần Văn Tân, Tổng Giám đốc THQueenfarm chia sẻ.

Ông Trần Văn Tân cho biết, hiện nay, vùng nguyên liệu chủ yếu đạt tiêu chuẩn VietGAP, chưa thể đạt chứng nhận hữu cơ (Organic) khắt khe của Mỹ hay EU. Bên cạnh đó, hàm lượng saponin trong rau má tự nhiên hiện chỉ đạt 3 - 4%. Việc hình thành vùng chuyên canh tập trung, chuẩn hóa giống, xây dựng chuỗi liên kết và quảng bá thương hiệu “Rau má xứ Thanh” vẫn là những vấn đề đặt ra.

Để giải bài toán trên, THQueenfarm đang hợp tác chiến lược với Công ty Công nghệ Nhật Bản Quantum Flowers & Foods (QFF) triển khai dự án chiếu xạ hạt giống rau má, với sự tham gia của các nhóm chuyên gia, nhà khoa học hai nước. Hạt giống sau khi chiếu xạ tại Nhật Bản sẽ được đưa về Thanh Hóa gieo trồng thử nghiệm. Sản phẩm thu hoạch từ thế hệ M1 tiếp tục được kiểm nghiệm để đánh giá hàm lượng saponin, hướng tới mức 6 - 8%. Nếu đạt yêu cầu, hạt của thế hệ M1 sẽ tiếp tục được đưa sang Nhật Bản chiếu xạ lần thứ hai nhằm tăng tính ổn định sinh học trước khi xem xét đưa vào sản xuất đại trà ở thế hệ M2.

Theo ông Trần Văn Tân, đây là một dự án kéo dài nhiều năm, với kinh phí đầu tư lớn và chưa thể xác định cố định. Mục tiêu không chỉ là tạo ra giống rau có hàm lượng dưỡng chất cao hơn, mà xa hơn là chủ động công nghệ về giống, hướng tới khả năng chiết xuất saponin phục vụ ngành công nghiệp mỹ phẩm và dược phẩm. Song song với đó, doanh nghiệp cũng chuẩn bị phát triển các dòng nước rau má đóng chai, trà đóng chai uống liền, hợp tác cùng đối tác Niigata của Nhật Bản.

Những hướng đi ấy cho thấy một cách nhìn khác về cây rau má. Từ loài cây dân dã, giá trị của nó đang được tiếp cận ở nhiều tầng, đó là thực phẩm, đồ uống, nguyên liệu chế biến và xa hơn là nguồn nguyên liệu có thể khai thác trong các ngành công nghiệp có giá trị cao. Tất nhiên, con đường ấy không dễ. Rau má xứ Thanh vẫn đang đối mặt với những vấn đề về vùng nguyên liệu, giống, tiêu chuẩn sản xuất, chi phí và thị trường. Nhưng chính những thử nghiệm về công nghệ và giống đang mở thêm một hướng để cây rau má không chỉ giữ lại giá trị vốn có, mà từng bước tạo ra những giá trị mới. “Tôi mong rau má không chỉ là “sâm của người Thanh Hóa”, mà trở thành “sâm của người Việt”, ông Trần Văn Tân cho biết.

Để đi xa, rau má vẫn cần vùng nguyên liệu ổn định, giống chất lượng, quy trình sản xuất chặt chẽ, công nghệ phù hợp và một thị trường đủ rộng. Quan trọng hơn, cần sự liên kết bền vững giữa người trồng và doanh nghiệp, cùng một thương hiệu đủ sức tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Bài và ảnh: Ngọc Huấn