Chợ truyền thống - từ nỗi lo “lỗi thời” đến “điểm hẹn” văn hóa

Trong nhịp sống hiện đại, chỉ một cú chạm trên màn hình điện thoại đã có thể đưa hàng hóa đến tận cửa nhà; đi chợ không còn là lựa chọn duy nhất của người tiêu dùng. Khi thương mại điện tử phát triển, thói quen mua sắm thay đổi, nhiều chợ truyền thống từng một thời tấp nập nay không tránh khỏi cảnh thưa vắng, buôn bán khó khăn. Liệu chợ truyền thống sẽ trở nên lỗi thời hay đằng sau những sạp hàng, những phiên chợ vẫn là một không gian mang đến những cảm xúc mà thương mại điện tử khó lòng thay thế?

Dù vắng khách nhưng chị Đỗ Thị Lan - tiểu thương tại chợ Lý vẫn duy trì việc buôn bán.

1. “Ế lắm cháu ơi” - cô Thủy, một tiểu thương buôn bán lâu năm tại chợ Quăng (xã Hoằng Lộc), thở than. Cái sự “ế” hiển hiện rõ ở ngay cái sạp hàng ngày càng thưa thớt. Vừa cân hàng cho khách, cô chia sẻ: “Ngày trước, sạp hàng của cô có đủ các loại rau củ, tiền hàng có khi lên đến cả vài triệu, hàng hóa phần đa bán hết trong ngày, nhưng bây giờ thì ít hơn nhiều. Chợ vắng người, hàng hóa không bán được, mà đồ rau quả để sang ngày hôm sau là không còn ngon nữa, không ít lần còn phải đổ bỏ. Hơn nửa đời người gắn bó với chợ rồi, giờ thôi thì cứ nhì nhằng qua ngày vậy”.

Tương tự, bà Hoa - một người bán bánh gần 30 năm tại chợ Già (xã Hoằng Phú) cũng không giấu được tiếng thở dài khi nói về tình trạng buôn bán. “Chợ Già này ngày trước buôn bán tấp nập lắm, cũng vì thế mà hàng quà bánh trôi chảy, mỗi ngày tôi làm và bán hết cả yến gạo bánh. Nhưng giờ thì ế lắm, mỗi ngày chỉ chừng dăm ba cân gạo. Nhớ ngày trước, gánh hàng bánh này nuôi cả nhà, cho các con ăn học. Giờ thì, chán lắm...”.

Chia sẻ về chuyện buôn bán, chị Lan - tiểu thương bán hàng quần áo ở chợ Lý (xã Quảng Ngọc), cho biết: “Vắng cả người đến chợ thì tiểu thương biết bán hàng cho ai được. Mình theo nghề rồi thì cứ phải cố gắng, lúc nào không duy trì được thì đành chịu, chứ việc buôn bán, chợ búa đâu thể nay bán, mai nghỉ”.

Không khó để nhận ra sự thay đổi trong thói quen mua sắm của người dân. Từ thực phẩm, đồ gia dụng đến quần áo, hàng tiêu dùng, phần lớn những thứ phục vụ đời sống hằng ngày đều có thể tìm thấy trên các nền tảng trực tuyến. Không cần di chuyển, không mất nhiều thời gian lựa chọn, người mua có thể so sánh giá cả, tham khảo đánh giá và nhận hàng ngay tại nhà. Sự tiện lợi ấy khiến thương mại điện tử ngày càng phổ biến. Ngược lại, với những tiểu thương buôn bán ở chợ truyền thống, khách giảm, sức mua kém trong khi chi phí kinh doanh vẫn phải duy trì, khó càng thêm khó.

Nếu nhìn ở góc độ “cạnh tranh”, chợ truyền thống dường như đang “yếu thế”. Tuy nhiên, giá trị của chợ truyền thống có lẽ không chỉ nằm ở những món hàng được trao đổi, mà còn ở những mối quan hệ xã hội, những tập quán sinh hoạt và cả “ký ức” văn hóa.

2. Từ bao đời nay, chợ hiện diện trong đời sống người Việt - hơn cả một địa điểm giao thương. Chợ phiên vùng cao, chợ quê ven sông hay những khu chợ lâu đời giữa lòng phố thị, mỗi chợ có một đặc điểm khác nhau song điểm chung, đó là không gian con người gặp gỡ, giao lưu và kết nối.

Người ta đến chợ để mua mớ rau, con cá, gạo, đỗ... nhưng cũng có thể để “hỏi thăm” người quen, nghe những câu chuyện của làng trên xóm dưới, hay đơn giản là hòa mình vào nhịp sống cộng đồng.

Ở chợ, người bán có thể nhớ thói quen của khách; người mua quen mặt từng tiểu thương. Một vài lời hỏi han trong lúc lựa chọn hàng hóa, một chút “bớt giá” vì là khách hàng thân tình; một món hàng được lựa kỹ dành riêng cho khách quen... Những điều tưởng chừng nhỏ lại tạo sự gần gũi, gắn bó giữa người bán với người mua.

Chợ còn là nơi người dân gặp gỡ, thăm hỏi nhau.

Đến chợ, người ta dễ tìm thấy những hàng hóa, sản vật theo mùa, đặc sản địa phương. Hoặc nếu ghé chợ miền thượng du, bên cạnh hàng hóa, người ta còn bắt gặp sắc màu trang phục truyền thống, tiếng nói của đồng bào các dân tộc... tất cả tạo nên một “bức tranh” sinh động về đời sống văn hóa.

Nếu thương mại điện tử có lợi thế bởi sự nhanh chóng “vượt không gian” thì sức hấp dẫn của chợ truyền thống đôi khi lại nằm ở chính hành trình đi chợ, ở những cuộc gặp gỡ tình cờ, những âm thanh quen thuộc và cả cảm giác được hòa vào nhịp sống của một cộng đồng.

3. Dẫu vậy, phải thừa nhận một thực tế, với một khu chợ, một phiên chợ, chuyện bán - mua vẫn là điều cốt yếu. Sức sống của chợ truyền thống vẫn không thể đứng ngoài “bài toán” lưu thông hàng hóa, “sức mua” của người dân.

Hiện nay, bên cạnh chức năng cung ứng hàng hóa thiết yếu, một số khu chợ đã và đang được nhìn nhận như những điểm đến văn hóa, ẩm thực, nơi gặp gỡ. Người ta không chỉ đi chợ mà còn “chơi chợ”.

Sức hấp dẫn của chợ có thể bắt đầu từ những điều tưởng chừng giản dị. Một món ăn truyền thống, một vài thức quà mang đặc trưng địa phương. Người ta đến chợ không chỉ để mua hàng mà còn để thưởng thức một vài món ăn, thức uống, giữa không gian chợ tấp nập, để cảm nhận được nét văn hóa riêng của vùng đất.

Giữa lòng đô thị Hạc Thành, những năm gần đây, chợ Nam Thành được biết đến như một “điểm hẹn” của những người yêu thích ẩm thực. Những món ăn quen thuộc của người xứ Thanh, như bánh khoái, chả tôm, nem chua, bánh cuốn... đều có ở chợ Nam Thành. Nhiều thực khách còn ví von nơi đây như “thiên đường ẩm thực”, bởi khi ghé chợ, bạn có thể thoải mái chọn món theo khẩu vị, với giá cả phải chăng.

Tương tự, nếu có dịp lên chợ phiên Nhi Sơn (xã Nhi Sơn) hay chợ Phố Đoàn (xã Pù Luông), du khách sẽ cảm nhận được điều làm nên “sức hút” của những phiên chợ vùng cao. Đó là những sản vật địa phương được bày bán, những món ăn dân dã, trang phục truyền thống... Cả người bán và người mua khi đến chợ, dường như đều mang theo niềm vui được đi chơi chợ.

Dĩ nhiên, không phải khu chợ nào cũng có thể trở thành “điểm hẹn” văn hóa, du lịch. Với phần đa chợ dân sinh, chức năng cung ứng hàng hóa thiết yếu vẫn quan trọng nhất. Một khu chợ đông vui không chỉ bởi hàng hóa phong phú, mà còn bởi người mua muốn quay lại, người bán có thể sống được bằng nghề và những mối quan hệ cộng đồng vẫn được duy trì, tạo sự kết nối. Và một khu chợ được người ta nhớ đến, có lẽ còn bởi “bản sắc” riêng của nó.

Trong “dòng chảy” số, có thể thói quen tiêu dùng, mua sắm đã và đang thay đổi. Nhưng nhu cầu gặp gỡ, kết nối và tìm về những xúc cảm, giá trị quen thuộc của con người thì không dễ mất đi. Giữa vô vàn lựa chọn mua sắm tiện lợi, nhiều người vẫn lựa chọn đến chợ.

Mỗi buổi sớm mai, các bà, các mẹ vẫn dậy sớm đi chợ, đến nơi vừa kịp lúc mẻ cá tôm đánh bắt từ biển về còn tươi rói, vui vì mua được thực phẩm ưng ý. Hay những ngày cuối tuần thảnh thơi, ta quyết định ghé chợ không phải chỉ để mua thực phẩm thiết yếu mà có thể mua thêm cho bà, cho mẹ dăm nghìn quà bánh... Và rồi, giữa cái ồn ã chợ búa, giữa tiếng mời chào đon đả lẫn đôi khi cả những cáu bẳn, “nhịp sống” của chợ truyền thống vẫn chảy trôi theo cách riêng.

Bài và ảnh: Khánh Lộc