[E-Magazine] Về xứ Thanh ăn “Tết năm cùng” với người Dao Quần Chẹt

Trong ánh nắng hiếm hoi của những ngày đông lạnh giá, chúng tôi về xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hoá để đón “Tết năm cùng” với đồng bào người Dao Quần Chẹt. Đây là một trong những cái Tết quan trọng, độc đáo của đồng bào nơi đây.

Về các bản làng người Dao ở xứ Thanh những ngày này ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh người phụ nữ Dao trong bộ trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu, những nương ngô trải tràn ngút ngát, những nụ đào chúm chím lấp lánh trong ánh vàng, tiếng cười nói rôm rả, sắc xuân tràn ngập các bản làng.

Người Dao Quần Chẹt có nhiều lệ tục và nghi lễ tiêu biểu, đặc sắc như lệ tục “Hồ La miên”, tết nhảy, lễ tạ mả, lễ cấp sắc. Mỗi một năm, đồng bào có 3 cái Tết trong trọng, đó là: Tết Thanh minh, rằm tháng Bảy và “Tết năm cùng”. Cứ vào cuối tháng 11, 12 âm lịch, đồng bào người Dao quần chẹt ở Thanh Hoá lại cùng nhau đón “Tết năm cùng”. Đây là một trong ba cái Tết quan trọng nhất trong năm của đồng bào nơi đây.

Là người có uy tín ở bản người Dao Hạ Sơn, ông Phùng Quang Du, xã Ngọc Lặc cho biết: Khi mùa màng bội thu, phấn khởi với những thành quả sau những ngày lam lũ “một nắng, hai sương”, thu gặt được những bồ lúa, cót ngô chất đầy, trâu bò, lợn gà đầy chuồng, đầy sân... người Dao vui mừng tổ chức “Tết năm cùng”. Đây là dịp để con cháu người Dao báo cáo và tạ ơn đối với ông bà tổ tiên về thành quả sau một năm lao động vất vả. Đồng thời, cầu mong ông bà, tổ tiên phù hộ, giúp đỡ cho gia đình, gia tộc, bản làng đón một năm mới mưa thuận gió hoà, bình an, hạnh phúc và gặp nhiều may mắn.

Ngay từ nhiều tháng trước đó, để chuẩn bị cho “Tết năm cùng”, đồng bào Dao ở Thanh Hóa đã nuôi lợn, nuôi gà, chuẩn bị gạo nếp dẻo thơm và nguyên liệu làm bánh...

Từ bao đời nay, người Dao có một quy định chặt chẽ, “Tết năm cùng” được tổ chức trước ở nhà trưởng họ, sau đó mới đến các gia đình khác và kéo dài đến Tết Nguyên đán. Tùy vào điều kiện kinh tế của mỗi gia đình, dòng họ để tổ chức một cái Tết thật chu đáo, ấm cúng.

Anh Phùng Văn Cảnh, thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc chia sẻ: Thông thường, mỗi gia đình tổ chức “Tết năm cùng” sẽ chuẩn bị từ 10 đến 20, thậm chí 30 mâm cỗ. Đây là dịp để anh em họ hàng tập trung nhau lại để góp cỗ làm Tết cho thật to, nhà ai có gì góp nấy, nhưng quan trọng nhất là trưởng họ.

Theo anh Cảnh, nếu năm nào họ hàng và bạn bè đến đông thì Tết được xem là no ấm, thành công. Khi con cháu, người trong họ tộc đầy đủ nhất thì tổ chức Tết. Tất cả người trong dòng tộc tập trung về nhà trưởng họ để cùng ăn Tết. “Tết năm cùng” là phong tục rất quan trọng đối với người Dao nên cứ cuối tháng 11, 12 âm lịch hàng năm, hầu hết các gia đình trong thôn sẽ lần lượt chuẩn bị cỗ, mời thầy cúng về làm lễ và mời anh em, họ hàng, bạn bè đến ăn Tết.

Khác với các dân tộc khác, người Dao không có Tết ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp, đồng bào chỉ đón ông Táo vào đêm Giao thừa, đến ngày mùng Ba Tết lại tiễn ông Táo đi và vào Rằm lại đón về. Lễ vật trong “Tết năm cùng” là những sản vật, thành quả lao động sau một năm sản xuất do đồng bào làm ra. Tuy nhiên, trong mâm cơm cúng không thể thiếu ba thứ là: thịt lợn, thịt gà và bánh giầy.

Để có bánh giầy dẻo thơm, trắng ngần, bà con sau khi thu hoạch đã chọn ra những bông nếp to, hạt mẩy để riêng ra từng lọn. Đến Tết, những người phụ nữ khéo tay được phân công xay, giã, dần, sàng, đồ xôi quạt cho nguội bớt, tiếp đó chọn những trai khỏe mạnh, dẻo dai nhất bản đảm nhiệm việc giã bánh. Bánh giã nhuyễn được ông trưởng họ vắt ra thành từng chiếc, bên trên rắc muối vừng đặt lên trên lá chuối, sắp thành mâm và dâng lên tiên tổ. Mẻ bánh đầu tiên không ai được nếm hay thử vì đây là mẻ bánh dành để cúng tổ tiên.

Nghi lễ cúng là phần trong trọng nhất trong “Tết năm cùng” của đồng bào người Dao ở xứ Thanh. Thường sẽ có 3 thầy cúng thông thạo tiếng Dao cổ hành lễ. Họ là những người có mặt sớm nhất để lo lễ vật, bàn thờ giúp cho buổi lễ khỏi thiếu sót. Người Dao trong không quan trọng vật lễ, gia đình có gì thì cúng cái đó, tùy vào điều kiện kinh tế từng gia đình, nhà ai có điều kiện làm càng to càng tốt nhưng thịt lợn, thịt gà, bánh dầy là những thứ không thể thiếu.

Trong tín ngưỡng thờ cúng, đồng bào Dao ở miền Tây xứ Thanh chịu ảnh hưởng sâu sắc của Khổng giáo, Phật giáo và nhất là Đạo giáo. Ba mâm lễ lần lượt được bày biện thành kính để cúng hương hỏa tổ tiên, cúng Bàn vương (thủy tổ của người Dao) và cúng quần chúng gia tiên (những người nhỏ hơn trong gia đình...). Ngoài thịt lợn, lễ vật còn có thịt gà trống chín, 12 chiếc bánh giầy tượng trưng cho 12 tháng trong năm, 1 chén nước, 5 chén rượu, trầu cau. Lễ vật đầy thịt cũng là mong ước cho một năm mới đủ đầy và sung túc của người dân.

Thay cho tiền vàng mã, người Dao cắt những tờ giấy màu vàng, bạc thành từng thỏi và “triện” dấu lên đó. Phía dưới đàn thờ còn có những xấp giấy bản gấp thành từng thỏi và để phẳng đặt trên chiếc mâm gỗ hoặc đan bằng mây tre dâng lễ cho những linh hồn khác. Khi việc chuẩn bị đã hoàn tất, ông trưởng họ lên hương, rót nước, rưới trên bàn thờ tổ rồi mời các thầy cúng có uy tín trong làng, trong vùng làm lễ.

Trong lễ cúng tổ tiên, người Dao không dùng hương để đốt mà dùng một thứ vỏ cây mỏng rất thơm đựng trong cái chén nhỏ. Mỗi lần đốt vỏ cây lại phải dùng một viên than hồng để đốt cùng, cho đến khi nào cái chén đầy than và vỏ hương mới thôi. Sau khi cử soát các lễ vật được bày trước bàn thờ gia tiên, thầy cúng có chức sắc nhất đứng trước bàn thờ cầm gậy thánh - cây gậy với một đầu bịt sắt nhọn, đầu kia chạm trổ với những họa tiết hoa văn, kèm một cành lá cây tươi. Theo quan niệm, cây gậy thể hiện quyền uy của thầy cúng, còn cành lá xanh là để cho những điều run rủi, không có lợi cho gia chủ và toàn gia tộc trú ngụ và sau đó đem ra cửa để những gì không may mắn đi ra khỏi nhà. Thầy cúng đại diện cho gia chủ bẩm báo thành quả của một năm lao động và xin gia tiên phù hộ cho một năm mới đến đạt được nhiều thành công hơn năm trước.

Sau khi thầy cúng lễ xong, cành lá được mang ra cắm trước cửa thì lần lượt các thầy cúng khác kế tiếp nhau vào làm lễ. Nghi lễ cúng “Tết năm cùng” sẽ được các thầy cúng thực hiện trong khoảng hơn 1 tiếng đồng hồ. Sau nghi lễ cúng, tất cả lễ vật được hạ xuống dọn ra cho con cháu cùng ăn Tết. Mâm cơm “Tết năm cùng” cũng rất đặc biệt. Thầy cúng và các vị chức sắc trong làng được bố trí ngồi cao nhất và được phép ăn trước, sau đó lần lượt đến khách mời của bố mẹ, con cái và anh, em nội ngoại. Theo tục của người Dao thì tất cả thức ăn đều phải để trên lá chuối tươi. Trong bữa ăn, người Dao thường mời nhau chén rượu, chúc nhau những điều tốt đẹp sẽ đến trong năm mới...

Bà Triệu Thị Mạnh, thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc bộc bạch: "Những ngày này, ai cũng háo hức mong đến ngày Tết của dân tộc mình nên từ nhiều ngày trước chúng tôi đã chuẩn bị đầy đủ nguyên vật liệu làm bánh trái, đồ lễ... để làm cỗ cúng ông bà, tổ tiên. Ngoài việc tạ ơn ông bà tổ tiên, đây còn là dịp để anh em dòng họ trong thôn bản đến chung vui, gặp mặt. Tục lệ đã ăn sâu vào mỗi thế hệ nơi đây nên cứ đến ngày này ai cũng thấy phấn khởi nô nức để về ăn Tết với gia đình".

Ông Triệu Văn Chính, Bí thư chi bộ, Trưởng ban công tác mặt trận thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc cho biết: Hiện thôn Hạ Sơn có 263 hộ với 1.086 nhân khẩu là người đồng bào dân tộc Dao. Dù cuộc sống hiện đại, nhưng đồng bào Dao Quần Chẹt luôn trân trọng bảo lưu, phát huy những nét văn hóa độc đáo của dân tộc mình trong tín ngưỡng và lễ hội. “Tết năm cùng” là một trong những nét đẹp trong văn hoá của dân tộc Dao. Bà con quan niệm, gia đình nào có nhiều khách thăm nhà, ăn “Tết năm cùng” sẽ càng may mắn trong năm mới, vì thế trong những ngày “Tết năm cùng”, cộng đồng người Dao luôn sống trong không khí tràn đầy hân hoan, phấn khởi...

Được biết, đồng bào Dao ở Thanh Hóa thuộc hai nhóm: Dao Quần Chẹt (cư trú ở vùng núi thấp và Dao Tiền, hay còn gọi là Dao Đỏ, cư trú ở vùng núi cao). Đồng bào Dao có các dòng họ lớn như họ Triệu, họ Phan, Phùng, Bàn, Dương, Tặng... Người Dao dùng chữ Nôm Dao (hệ thống chữ viết của người Dao) để ghi chép, phát âm theo tiếng của dân tộc mình.

Nội dung và ảnh: Hà Đan - Hoàng Đông

Đồ họa: Mai Huyền