Ký ức Hàm Rồng (Bài 1): Chuyện nữ dân quân xé quần cứu pháo

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, sự kiện Hàm Rồng chiến thắng (ngày 3 và 4/4/1965) vẫn luôn vang vọng cùng non sông và in đậm trong tâm trí của mỗi người quê Thanh. Cầu Hàm Rồng hôm nay vẫn sừng sững, hiên ngang nối đôi bờ sông Mã, là biểu tượng của ý chí kiên cường, tinh thần chiến đấu anh dũng của quân và dân Thanh Hóa. Với những cựu chiến binh pháo thủ, dân quân năm xưa, mỗi lần nhắc đến “nhịp cầu sông Mã” là biết bao câu chuyện, bao ký ức trở về ....

Tiểu đội trưởng dân quân Yên Vực Nguyễn Thị Hiền ở 80 tuổi.

Một chiều cuối tháng ba, tôi về Hàm Rồng, ghé thăm bà Nguyễn Thị Hiền - nữ dân quân làng Yên Vực năm xưa. Mở cửa đón tôi, bà nở nụ cười hiền hậu mà rạng rỡ, nhưng ẩn sau những vết hằn thời gian trên gương mặt, cái dáng người thôn quê, vẫn ánh lên sự cứng cỏi, từng trải, thứ bản lĩnh dường như không bị thời gian làm phai.

Bà Hiền vừa trải qua cơn tai biến, việc đi lại khó khăn, đôi tay cũng không còn linh hoạt như trước. Nhưng chỉ cần nhắc đến Hàm Rồng, nhắc đến “một nhịp cầu sông Mã, có biết bao anh hùng”, ánh mắt bà bỗng sáng lên. Dường như mọi mệt mỏi, bệnh tật lùi lại phía sau. Ký ức năm nào ùa về, sống động đến mức bà kể lại bằng tất cả sự say sưa, như thể mới vừa diễn ra hôm qua.

Bà sinh ra ở làng Yên Vực, 19 tuổi xung phong vào lực lượng dân quân tự vệ. Ngôi làng nhỏ của bà khi ấy nằm đúng “tọa độ lửa”, chẳng khác nào túi bom. Nhà cửa của nhiều gia đình bị đánh phá đến hai lần, tan hoang hết thảy. Để giảm thiểu thương vong, dân làng phải sơ tán, chỉ còn lực lượng dân quân bám trụ. Dân quân được bố trí ăn ở tập trung, vừa sản xuất, vừa sẵn sàng chiến đấu. Lúc yên tiếng bom thì lực lượng dân quân ra đồng cày cấy, khi máy bay địch xuất hiện lập tức vào trận, phối hợp với các trận địa, việc gì cũng sẵn sàng, từ tải đạn, cứu thương, nấu cơm, gánh nước đến gặt lúa, cấy cày...

Nhắc đến những ngày ấy, mắt bà Hiền rưng rưng niềm tự hào. Bà kể, dân quân làng Yên Vực từng tiên phong vượt sông tiếp đạn cho bộ đội. Trong trận đánh ngày 3 và 4/4/1965, đội đã chèo thuyền vượt sông Mã đưa đạn tới các trận địa pháo cao xạ. Khi đó, bà là một trong bảy cô gái của làng tham gia chuyến vượt sông ấy. Sau trận đánh, bộ đội pháo cao xạ Tiểu đoàn 14, Sư đoàn 308 từng nói một câu mà bà nhớ mãi: "Nửa sau trận đánh hôm ấy là của dân quân Yên Vực. Nếu không có họ tiếp đạn, bộ đội biết lấy gì mà bắn". Câu chuyện về bảy cô gái Yên Vực vượt sông tiếp đạn từ đó lan đi, trở thành niềm tự hào ngay từ những ngày đầu khói lửa.

Trang bìa cuốn sách ảnh “Một thời hào hùng” là ảnh Tiểu đội trưởng dân quân Yên Vực Nguyễn Thị Hiền.

Nhắc đến cô dân quân Nguyễn Thị Hiền, trước đây tôi từng nghe một câu chuyện rất đặc biệt, chuyện “xé quần đánh giặc”. Nhưng phải đến khi gặp bà, nghe bà kể lại, mọi chi tiết mới rõ ràng, chân thật đến vậy. Bà nhớ lại, trận đánh hôm ấy ác liệt.

Bom đạn dội xuống liên hồi, trận địa phòng không của ta phải bắn trả không ngớt. Pháo hoạt động liên tục đến mức nòng nóng đỏ, làm giảm tốc độ và cự li đường đạn. Trong tình thế nguy cấp ấy, bà đã nhanh trí dùng lưỡi lê cắt phăng ống quần, nhúng nước rồi quấn lên nòng pháo để hạ nhiệt. Một cách làm rất tức thời, phát huy hiệu quả ngay lập tức.

Ngay sau đó, kinh nghiệm ấy được các trận địa pháo bảo vệ cầu Hàm Rồng áp dụng rộng rãi, góp phần làm nên chiến thắng vang dội.

Với những đóng góp trong chiến đấu, cô dân quân Yên Vực dũng cảm khi ấy đã được được kết nạp Đảng ngay trên trận địa. Đó là ngày 24/5/1965, cô dân quân Nguyễn Thị Hiền tròn 19 tuổi. Bà cũng vinh dự được gặp Bác Hồ và được tặng Huy hiệu Bác. Với bà, đó là kỷ niệm thiêng liêng và tự hào nhất trong cuộc đời.

Khi tôi hỏi về những kỷ vật, gương mặt thoáng vẻ tiếc nuối, bà bộc bạch rằng đã từng giữ được rất nhiều kỷ vật trong cuộc chiến bảo vệ cầu Hàm Rồng. Thế nhưng ngôi nhà bị trúng bom giặc, mọi thứ bị thiu rụi, mất hết. Tiếc nhất là bị mất tấm vải hoa đào Bác Hồ trao tặng, bà Hiền bùi ngùi. Thứ duy nhất bà còn giữ lại được, đó là cuốn sách ảnh “Một thời hào hùng” của cố nhà báo, nhà nhiếp ảnh, Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội nghệ sỹ nhiếp ảnh Việt Nam Mai Nam trao tặng.

“Đi trực chiến” - Nguyễn Thị Hiền, Tiểu đội trưởng dân quân Yên Vực năm 1966.

Bìa sách là chính là hình ảnh của bà, vai khoác súng hiên ngang đi trực chiến, chụp năm 1966. Tấm ảnh được đặt tên là “Đi trực chiến”, bên trong tác giả chú thích là: Nguyễn Thị Hiền – Tiểu đội trưởng dân quân Yên Vực, Hàm Rồng, Thanh Hóa. Sau này, bức ảnh “Đi trực chiến” đã được đem dự thi tại cuộc thi Triển lãm ảnh nghệ thuật quốc tế tại Bungari và đã giành huy chương đồng. Trong cuốn sách ảnh này còn có nhiều tấm ảnh về quân dân Hàm Rồng trong những năm khói lửa, phản ảnh những hoạt động trong phong trào “Ba sẵn sàng”, “Năm xung phong” và những dấu ấn không thể nào phai của một thời hào hùng, oanh liệt...

Khép lại trang sách, bà Hiền còn kể cho tôi nghe rất nhiều câu chuyện về 75 dũng sĩ làng Yên Vực năm ấy với niềm tự hào, xen lẫn xúc động.

Đó là chính những chàng trai, cô gái mười tám đôi mươi, những người nông dân quanh năm quen tay cuốc, tay cày. Khi giặc đến nhà, họ sẵn sàng đứng lên, cùng nhau giữ làng, giữ cầu. Có người ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ, có người mang thương tật suốt đời, có người ở phương xa, có người đến nay đã không còn nữa.... Trong câu chuyện kể, có lúc giọng bà Hiền nghẹn lại, đôi lúc dừng một khoảng lặng khá lâu như để tìm lại một gương mặt thân quen, một cái tên đã in sâu trong ký ức.

Tiểu đội trưởng dân quân Yên Vực Nguyễn Thị Hiền trong bức ảnh “Sau buổi làm cỏ lúa”, tác giả Mai Nam.

Trôi theo dòng ký ức của cô dân quân gan dạ làng Yên Vực năm nào, tôi quên cả bóng chiều đang dần đổ xuống. Cơn mưa chuyển mùa, đem theo chút lành lạnh. Dù sức khỏe đang yếu, bà vẫn ra tận cổng, ân cần tiễn tôi về, không quên dặn dò đi đường cẩn thận. Tôi càng hiểu vì sao, bây lâu người ta vẫn gọi bà bằng cái tên “O Hiền” thân thương đến vậy!

Khánh Phượng