Lấp lánh bụi vàng bay...

Chiếc xe thong thả lăn bánh rời khỏi sự ồn ào, náo nhiệt của phố phường, đưa chúng tôi về vùng đất Thọ Xuân trầm mặc. Người cầm lái là Huyền, cô gái thuộc thế hệ 9X có tình yêu sâu đậm với văn hóa truyền thống của dân tộc. Suốt hành trình hơn 40 km, ánh mắt em lấp lánh niềm vui khi kể về sự may mắn sau bao ngày tìm kiếm: Cuối cùng cũng đã chọn được nơi đủ tâm, đủ tài để gửi gắm việc chế tác bộ hoành phi câu đối thờ phụng gia tiên.

Đẹp vàng son...

Đón chúng tôi trong không gian thoang thoảng mùi gỗ mới quyện với hương sơn ta ngai ngái tại Chu Thị Mộc xưởng là thầy Chu Giang Phong. Thầy không chỉ là người thợ lành nghề, mà còn là một trí thức am hiểu tường tận, sâu sắc về văn hóa truyền thống. Rót cho tôi chén trà nóng, thầy cười và trao tận tay tập tài liệu ghi chép được chuẩn bị cẩn thận: “Mình đã chuẩn bị tư liệu cho bạn rồi. Bạn đến đây, cứ coi như một cuộc dạo chơi nhé!”.

Đi keo bằng bút tròn - kỹ thuật đòi hỏi sự khéo léo và khổ luyện

Nghề sơn son thếp vàng đã hiện diện trong đời sống người Việt từ hàng nghìn năm trước. Trong nhiều ngôi mộ cổ thời Đông Sơn được khai quật ở Việt Khê, Châu Can, Đường Dù, Xuân La, Minh Đức, Châu Sơn... dấu vết của những đồ sơn phủ bụi thời gian là minh chứng sống động cho một kỹ nghệ truyền thống có tuổi đời hơn hai thiên niên kỷ.

Đúng như tên gọi, nghề gồm hai phần tách biệt là “sơn son” (phủ lớp sơn ta thắm đỏ hoặc huyền đen lên cốt vật liệu), và “thếp vàng” (dát từng lá vàng quỳ mỏng dính lên bề mặt). Đây là khâu hoàn thiện cuối cùng, quy tụ tinh hoa của nhiều làng nghề liên quan: từ mộc điêu khắc, lấy nhựa sơn ta, đập vàng quỳ cho đến chạm khắc đá, kim loại và kiến trúc. Không chỉ đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ, nghề “sơn son thếp vàng” còn cần đến sự khéo léo bẩm sinh cùng bàn tay tài hoa của người thợ. Chính họ đã thổi hồn vào từng vật phẩm, phục vụ đa dạng nhu cầu từ nghi lễ linh thiêng đến sinh hoạt đời thường.

Bởi thế, mỗi đồ sơn thếp chẳng mấy khi chỉ dừng lại ở vai trò một vật dụng thông thường. Nơi đền chùa, từ đường hay chốn thờ tự nghiêm trang, những hoành phi, câu đối, đồ tế khí... được sơn son thếp vàng trở thành vật báu gia truyền, lưu giữ chiều sâu lịch sử, gửi gắm nguyện ước bình an, phản chiếu gu thẩm mỹ tinh tế cùng đạo lý “uống nước nhớ nguồn” sâu sắc của người Việt.

Thầy Chu Giang Phong hạ bút viết thư pháp trên gỗ

Lặng ngắm bức hoành phi đang được khoác lên mình vẻ đẹp vàng son, Huyền quay sang nói nhỏ với tôi: “Chữ viết trên hoành phi, câu đối ở Chu Thị Mộc xưởng đều do chính tay thầy Chu trực tiếp hạ bút và được tỉ mỉ đục tay từng chi tiết. Nhìn ngọn bút lông uốn lượn phượng múa rồng bay trên mặt gỗ phẳng, rồi nghe từng nhịp đục thủ công vang lên đều đặn, nét chữ hiện ra sắc sảo, dứt khoát... Em cảm nhận rõ cái thần, cái hồn và chiều sâu trí tuệ của một người thực sự am hiểu văn tự"...

Nhưng nét chữ đục sâu vào thớ gỗ mới chỉ là phần xương thịt. Để tạo nên một tác phẩm sơn son thếp vàng hoàn chỉnh, cả xưởng mộc phải trải qua quá trình tạo tác dày công với nhiều thao tác kỹ thuật tinh xảo.

Nghệ nhân tỉ mỉ đục tay từng nét chữ trên gỗ.

Bề mặt sau khi chạm khắc phải qua khâu chà nhám bằng giấy ráp từ thô đến mịn để loại bỏ hoàn toàn dằm gỗ. Người thợ tiến hành quét từ 3 đến 5 lớp sơn lót để lấp đầy các lỗ mao quản, giúp chống ẩm mốc và mối mọt. Mỗi lớp sơn khô lại được chà nhám nước cẩn thận. Sự kiên nhẫn ấy lặp đi lặp lại cho đến khi bề mặt gỗ đạt đến độ phẳng mịn như một tấm gương. Bước then chốt quyết định sự thành bại của lớp vàng thếp là kỹ thuật vào cầm (đi nét chặn biên).

Tại Chu Thị Mộc xưởng, người thợ vẫn sử dụng loại bút tròn như cách của người xưa. Vào cầm bằng bút tròn đòi hỏi quá trình luyện tập kỳ công và khéo léo. Không dễ thao tác như bút dẹt vốn có diện tích phủ rộng, đầu bút tròn rất khó điều khiển. Nhưng chính sự khó khăn ấy lại giúp người thợ làm chủ tuyệt đối độ dày mỏng của lớp keo trên từng hoa văn uốn lượn hay nét chữ chạm sâu, đảm bảo keo phủ đều, không bao giờ bị lem ra phần nền. Sau khi đi keo, người thợ phải căn đúng thời điểm keo đạt độ “bắt” chuẩn thì công đoạn thếp vàng mới chính thức bắt đầu.

Nghệ nhân vào cầm trên các chi tiết hoa văn.

Trên bề mặt gỗ đã phủ keo, từng lá vàng quỳ được người thợ khéo léo áp nhẹ rồi dùng chổi mềm vuốt đều từ tâm ra mép. Các lá vàng xếp chồng lên nhau khăng khít khoảng 1-2 mm, phủ kín từng góc nhỏ sao cho không một khoảng trống nào của nền gỗ bị lộ ra. Bằng chiếc chổi dập đầu tròn có độ đàn hồi tốt, người thợ nhịp nhàng dập đều tay theo chiều thẳng đứng để ép chặt lá vàng xuống những khe kẽ uốn lượn sâu nhất. Khi chiếc chổi mềm quét đi phần vàng thừa, những bụi vàng li ti bắt đầu bay nhè nhẹ trong không gian. Bụi vàng lấp lánh dưới ánh đèn xưởng mộc, đậu trên tà áo, vương trên mái tóc và làm bừng sáng đôi bàn tay gầy gộc, tài hoa của người nghệ nhân.

Đó là thứ ánh sáng rực rỡ, mê đắm nhất của lao động nghệ thuật thủ công.

Kỹ thuật thếp vàng quỳ đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ.

Cuối cùng, sau khi thu gom sạch phần bụi vàng thừa, người thợ sẽ phủ lên bề mặt một lớp sơn bóng chuyên dụng. Lớp áo bảo vệ này giúp lá vàng tránh khỏi tác động của quá trình oxy hóa, giữ cho bức hoành phi, câu đối luôn sáng bóng, bền màu cùng năm tháng

Các nghệ nhân tỉ mỉ hoàn thiện công đoạn thếp vàng

Trở về sau chuyến đi, lật mở lại những tấm ảnh và trang tài liệu mà thầy Chu Giang Phong tỉ mỉ chuẩn bị, lòng tôi vẫn ngập tràn một dư âm khó tả. Nhìn nụ cười rạng rỡ của Huyền, tôi biết chuyến đi này không dừng lại ở việc chọn được một bộ đồ thờ ưng ý - mà đó là hành trình chúng tôi ngược dòng tìm về và chạm vào di sản.

Dù nhịp sống hiện đại có gấp gáp đến đâu, dù nghề thủ công phải đối mặt với bao biến động, thì ở xưởng mộc nhỏ tại vùng quê Xuân Tín, những hạt bụi vàng lấp lánh bay vẫn đang ngày ngày vẽ nên câu chuyện về cái tâm, cái tài và tình yêu thiết tha với văn hóa dân tộc.

Minh Quyên