Ngàn năm bóng ngựa (Bài 3) Nghe ngựa đá kể chuyện kinh đô kháng chiến xưa

Về Vạn Lại - Yên Trường (xã Thọ Lập) hôm nay, ít ai mường tượng được rằng, nơi đây đã từng là “kinh đô kháng chiến”, vùng đất lưu dấu nhiều kỷ niệm, quá khứ của một giai đoạn đặc biệt trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Thời gian cứ thế chảy trôi, cảnh cũ, người xưa đã không còn. Hành điện nguy nga, kiên cố cũng chỉ còn lại dấu tích ít ỏi. Vang bóng, vàng son một thuở lắng đọng trong dáng đứng vững chãi của đôi ngựa đá, thế thuần phục trang trọng, uy nghi của cặp voi quỳ - những “chứng nhân” lặng lẽ.

Giữa không gian di tích có phần đơn điệu, sự hiện diện của đôi ngựa và voi đá gợi lên hình dung về một kinh đô kháng chiến gắn liền với giai đoạn đầy biến động của lịch sử dân tộc.

Đôi ngựa, voi được tạc bằng đá xanh nguyên khối với những đường nét chạm khắc tỉ mỉ. Kích thước tượng ngựa dài 1.4m, cao 0,95m; tượng voi dài 2,6m, cao 1,4m. Hai cặp voi, ngựa được đặt song song, chầu vào nhau, kích thước cách nhau 9m. Trải qua thăng trầm lịch sử, cặp voi, ngựa đá này vẫn còn tương đối nguyên vẹn.

Không gian khu di tích kinh đô kháng chiến Vạn Lại - Yên Trường.

Từ vị trí của cặp voi, ngựa đá, qua khảo sát thực địa và tư liệu lịch sử, TS. Nguyễn Văn Bảo (Viện Sử học, Viện Hàn Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhận định: “Từ phía ngoài nhìn vào, bước đầu cũng có thể hình dung được vị trí, không gian của hành cung, có nhiều giả thiết cho thấy hành cung nằm phía sau khu vực voi và ngựa đá”.

Dẫu các kiến trúc hành cung xưa đã không còn, nhưng khảo sát quanh khu vực được xác định từng đặt hành điện của nhà vua tại kinh thành Vạn Lại, phía trong đôi voi đá, ngựa đá chúng tôi vẫn thấy khá nhiều những mảnh gạch ngói, bình gốm vỡ lẫn trong đất đá, hay mảnh vỡ của tượng, chân đá tảng bằng đá xanh... được xác định là vật liệu kiến trúc để xây dựng hành cung vào thời Lê Trung hưng.

Sự tồn tại của cặp voi, ngựa đá là “chỉ dấu” lịch sử quan trọng, mở ra nhiều hướng tiếp cận, nghiên cứu về kinh đô Vạn Lại - Yên Trường, nhất là việc tìm hiểu, xác định tính chất, chức năng của hành điện Vạn Lại.

Khi viết tham luận "Vạn Lại - Yên Trường: Kinh đô thời chiến của nhà Lê Trung hưng” (Hội thảo Kinh đô Vạn Lại - Yên Trường trong lịch sử triều Lê”), nhà nghiên cứu Viên Đình Lưu cẩn thận lật lại vấn đề: “Trước đây, chúng tôi cho rằng khu vực Vạn Lại là hành điện của nhà Lê Trung Hưng; cặp voi - ngựa là linh thú chầu trước thềm hành điện. Tuy nhiên, sau này khi tiếp xúc, nghiên cứu các di tích đồng đại thời Lê Trung hưng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, chúng tôi cho rằng cần phải có những cứ liệu chắc chắn hơn”.

Bởi lẽ, “hầu như tất cả di tích lịch sử - văn hóa - nơi có những linh thú lớn như voi, ngựa được tạo tác theo phong cách tả thực bằng đá xanh nguyên khối với tỷ lệ 1/1, chủ yếu là các sinh phần, đền, nghè thờ tự các nhân vật lịch sử thời trung hưng”, nhà nghiên cứu Viên Đình Lưu cho biết thêm.

Tượng ngựa đá với những đường nét chạm khắc tỉ mỉ.

Trong bóng chiều chạng vạng phủ xuống một vùng Vạn Lại - Yên Trường, nhà nghiên cứu Hoàng Hùng - người vẫn luôn vẫn miệt mài, say sưa với lịch sử - văn hóa trên vùng đất “hai vua”, nhấn mạnh: “Vạn Lại - Yên Trường, thủ phủ của nhà Lê Trung hưng tồn tại gần nửa thế kỷ. Tại đây, nhiều kế sách, tuyển dụng nhân tài, thu hút nhân lực, vật lực phục vụ cho cuộc nội chiến chống nhà Mạc được hoạch định”.

Bóng ngựa trên miền di tích hôm nay gợi nhắc đến giai đoạn lịch sử đầy biến động nhưng cũng đầy khát vọng khi Vạn Lại - Yên Trường từng là trung tâm chính trị, nơi đóng sở chỉ huy của lực lượng Nam Triều. Sử cũ còn ghi: “Mỗi khi có đánh dẹp, đều giao cả cho Thái sư Lượng Quốc công thống lĩnh, đánh đâu được đấy. Do vậy, hào kiệt các châu Hoan, Diễn, Ô, Quảng đua nhau tới cửa dinh, ai nấy đều vui lòng gắng sức, cõi đất Ái Châu yên dần”; “hào kiệt các nơi kéo đến hưởng ứng như mây trời quần tụ, ai cũng vui lòng”...

Các cuộc tấn công của quân Mạc từ miền Bắc vào đều nhằm hướng tới cứ điểm cuối cùng là hành cung Vạn Lại - Yên Trường nhằm nhanh chóng tiêu diệt lực lượng của chính quyền Lê - Trịnh, xóa bỏ kinh đô Nam Triều, kết thúc chiến tranh.

Mấy trăm năm đã qua đi, sau nhiều biến cố lịch sử, kinh đô Vạn Lại - Yên Trường một thời vang danh đã trở thành phế tích.

Một thời tranh đấu nay còn đâu? Những thành - bại, được - mất đã kép lại cùng lịch sử. Cái lặng lẽ, đơn sơ của khu di tích hôm nay đã khơi lên trong lòng hậu thế khao khát được làm sáng tỏ hơn nữa, hiểu biết cặn kẽ hơn nữa về kinh đô kháng chiến xưa. Và sự hiện diện của cặp voi, ngựa đá là một trong những yếu tố góp phần giải mã lịch sử.

* Bài viết sử dụng tư liệu trong cuốn kỷ yếu Hội thảo “Kinh đô Vạn Lại - Yên Trường trong lịch sử vương triều Lê”.

Hoàng Linh