Người giữ hồn khèn Mông

Ở tuổi ngoài 60, ông Thao Văn Lâu ở bản Tén Chè, xã Nhi Sơn, tỉnh Thanh Hóa vẫn miệt mài giữ tiếng khèn và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Từ những nghi lễ truyền thống đến lớp học ngoại khóa ở trường, tiếng khèn Mông đang tiếp tục được gìn giữ, trao truyền, góp phần lan tỏa bản sắc văn hóa của đồng bào nơi vùng biên.

Tiếng khèn được ông Thao Văn Lâu cất lên bên bếp lửa.

Tiếng khèn gắn với đời người

Với ông Thao Văn Lâu, cây khèn Mông không đơn thuần là một nhạc cụ dân tộc. Đó còn là ký ức của tuổi trẻ, là tiếng lòng của người Mông và là sợi dây kết nối con người với cộng đồng, thiên nhiên, thế giới tâm linh. Dù đã ngoài 60 tuổi, nhưng mỗi khi có thời gian rảnh, ông Lâu vẫn mang cây khèn ra thổi. Những giai điệu quen thuộc như đưa ông trở về với những năm tháng đầu tiên mới học khèn, đồng thời nhắc nhớ về trách nhiệm gìn giữ vốn văn hóa dân tộc.

Ông Lâu bắt đầu làm quen với tiếng khèn từ năm 12-13 tuổi. Khi ấy, ông theo thầy học cách cầm khèn, điều khiển hơi thở và thực hành từng giai điệu. Qua năm tháng, bằng sự say mê và kiên trì, ông dần thành thạo những bài khèn được thầy truyền dạy. Không dừng lại ở các bài khèn truyền thống, ông còn học hỏi thêm nhiều cách biểu diễn để phục vụ sinh hoạt cộng đồng, tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ ở địa phương.

Ông Thao Văn Lâu biểu diễn khèn Mông.

Với người Mông, tiếng khèn hiện diện trong nhiều dấu mốc của đời sống. Mỗi giai điệu mang một ý nghĩa riêng, thể hiện tâm tư, tình cảm và quan niệm của cộng đồng. Tiếng khèn có khi là lời gửi gắm với tổ tiên, có khi là lời tâm tình giữa đôi trai gái đang yêu, cũng có khi thể hiện tình cảm gắn bó giữa con người với bản làng, núi rừng.

Từ những nghi lễ theo phong tục, tập quán của đồng bào Mông đến các chương trình giao lưu, hội diễn văn nghệ ở bản, xã và cấp tỉnh, tiếng khèn của ông Thao Văn Lâu ngày càng có thêm không gian để ngân vang. Mới đây, ông còn mang cây khèn của mình tham gia Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông toàn quốc lần thứ IV, diễn ra từ ngày 9 đến 11/10/2026 tại tỉnh Điện Biên.

Với ông, mỗi lần biểu diễn không chỉ là dịp giới thiệu khả năng của bản thân mà còn là cơ hội để góp phần quảng bá nét đẹp văn hóa dân tộc Mông. Qua tiếng khèn, những câu chuyện về phong tục, tập quán, đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao được kể theo một cách gần gũi, giàu cảm xúc.

Truyền tiếng khèn cho thế hệ trẻ

Nếu trước đây, tiếng khèn chủ yếu được truyền dạy trong gia đình, dòng họ và cộng đồng, thì nay việc đưa nhạc cụ truyền thống đến gần hơn với học sinh đang mở ra hướng đi mới trong bảo tồn văn hóa dân tộc Mông ở xã Nhi Sơn.

Ông Thao Văn Lâu hướng dẫn khèn Mông cho học sinh.

Tại Trường Phổ thông Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở (TH&THCS) Nhi Sơn, những buổi hướng dẫn thổi khèn Mông của ông Thao Văn Lâu đã tạo cơ hội để học sinh tiếp xúc trực tiếp với nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình. Từ cách cầm khèn, lấy hơi đến việc làm quen với từng giai điệu được ông Lâu hướng dẫn nhiệt tình, giúp các em hiểu thêm về ý nghĩa tiếng khèn trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Với nhiều em học sinh, đây không chỉ là hoạt động ngoại khóa mà còn là dịp khám phá những giá trị văn hóa đã gắn bó với ông bà, cha mẹ qua nhiều thế hệ. Khi được trực tiếp nghe, quan sát và được thực hành thổi, biểu diễn khèn, các em có thêm cơ hội nuôi dưỡng tình yêu, niềm tự hào đối với bản sắc dân tộc.

Em Hơ Văn Công, học sinh lớp 8, Trường Phổ thông Nội trú liên cấp TH&THCS Nhi Sơn chia sẻ: “Em đam mê khèn từ nhỏ, hôm nay được ông Lâu hướng dẫn những động tác cơ bản, em càng thích thú. Em sẽ cố gắng học khèn để sau này em trở thành một người thầy giỏi thổi khèn Mông”.

Sự tham gia của học sinh vào các hoạt động tìm hiểu, thực hành văn hóa truyền thống góp phần nuôi dưỡng tình yêu và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Khi thế hệ trẻ chủ động học hỏi, tiếng khèn Mông sẽ được tiếp nối bằng chính sự thực hành và niềm tự hào của cộng đồng.

Ông Hà Văn Mựng, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Nhi Sơn cho biết: “Xã chú trọng bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể gắn với truyền dạy tiếng nói, chữ viết, các làn điệu dân ca, dân vũ; đặc biệt là phát huy vai trò của các nghệ nhân trong gìn giữ và trao truyền khèn Mông thông qua các hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng tại địa phương”.

Dù tuổi đã cao, ông Thao Văn Lâu vẫn miệt mài gìn giữ tiếng khèn, kiên nhẫn truyền dạy từng giai điệu cho thế hệ trẻ. Từ đôi bàn tay người đi trước đến sự háo hức của những người trẻ, hành trình trao truyền tiếng khèn Mông đang tiếp tục được nối dài. Khi thế hệ trẻ biết trân trọng, thực hành và tự hào về tiếng khèn, những giai điệu ấy không chỉ hiện diện trong các nghi lễ truyền thống, mà còn tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay.

Thao Dính