“Sum sê” và “Xum xuê”

Vua Tiếng Việt yêu cầu “Hãy viết lại cho chính xác từ sau XUM XÊ”.

Người chơi đưa ra cách viết xum xuê, nhưng không được chấp nhận, vì đáp án của Chương trình là sum sê.

Tuy nhiên, đây là một kết luận hoàn toàn sai.

Trước tiên, cách viết “xum xuê” được sách giáo khoa tiếng Việt 1 (bộ Kết nối tri thức), Bài 7, lựa chọn để hướng dẫn trong phần đánh vần oai, uê, uy, với ngữ liệu “Quê ngoại của Hà có luỹ tre xanh, có cây trái xum xuê”.

Ngoài ra, có ít nhất 7 cuốn từ điển chúng tôi có trong tay ghi nhận xum xuê. Sau đây là 4 trong số 7 cuốn:

1- Từ điển từ ngữ Nam bộ (TS Huỳnh Công Tín), ghi nhận xum xuê qua mục từ xuê, và giảng như sau “xuê: (nói tắt của “xum xuê”) tốt tươi, xinh đẹp, có biểu hiện bắt mắt, thích nhìn. “Tháng mưa, trông mấy cái cây này xuê thiệt”.

2- Từ điển tiếng Nghệ (Trần Hữu Thung - Thái Kim Đỉnh) mục “xum” giảng: “Xum hay xùm thường kết hợp Xum xuê hay sum suê: Trái xum xuê. Xùm xòe: rậm rạp. Cây xùm xòa”.

3- Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên - Vietlex), thu thập xum xuê, và hướng dẫn xem “sum suê”.

4- Đại từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên) thu thập xum xuê, và hướng dẫn xem “sum suê”.

Về nguyên tắc, nếu một từ bị xem là viết sai chính tả, sẽ không bao giờ được từ điển thu thập. Mà một khi được thu thập, có nghĩa cách viết đó đã được nhà biên soạn từ điển chấp nhận. Mà nhà biên soạn chấp nhận, lại là dựa trên cách viết trong thực tế, đã được cộng đồng chấp nhận chứ không phải là sự áp đặt từ phía nhà biên soạn từ điển.

Việc từ điển thu thập xum xuê, rồi chỉ dẫn “xem”, hoặc khuyên “nên viết” sum suê có nghĩa nhà biên soạn hướng tới một cách viết được cho là thông dụng hơn, chứ không phải cách viết này phủ định cách viết kia. Cũng giống như từ điển thu thập “dúm dó” và hướng dẫn “xem” hoặc khuyên “nên viết” là “rúm ró”, không có nghĩa “dúm dó” là cách viết sai chính tả.

Cũng cần lưu ý, đôi khi việc hướng dẫn “xem”, hoặc lời khuyên “nên viết” cũng chỉ mang tính tương đối, bởi nó còn phụ thuộc vào kết quả thống kê, thậm chí là quan điểm của nhà biên soạn từ điển. Ví như Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê - Vietlex) thu thập sum sê, rồi hướng dẫn “xem” sum suê; ngược lại với Hoàng Phê, Từ điển từ láy tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên) thu thập sum suê, nhưng lại chú là ít dùng (id.), và hướng dẫn xem sum sê.

Điều này cho thấy xum/sum, xuê/sê là hiện tượng phức tạp, không dễ gì lựa chọn cách viết này, phế bỏ cách viết kia, hay xem cách viết nào là thông dụng.

Tham khảo: Trong bài viết Tết sum vầy hay Tết xum vầy (Cà kê chuyện chữ nghĩa - Báo Thanh Hóa) chúng tôi có viết:

“Chữ sum trong sum vầy là một yếu tố gốc Hán, bắt nguồn từ chữ sâm với tự hình là 森. Đây là một chữ được cấu tạo bởi 3 chữ mộc 木 theo phép hội ý, biểu thị cây cối sinh trưởng rậm rạp, um tùm, nghĩa gốc là rậm rạp, đông đúc. Sau này, chữ sâm có thêm một số nghĩa đáng chú ý, mà Hán ngữ đại từ điển đã giảng như: 1. cây cối rậm rạp, tốt tươi [thụ mộc cao tủng phồn mật mạo 樹木高聳繁密貌]; 2. vẻ đông đúc; người hoặc vật đông đúc, vui vươi [chúng đa mạo, chúng thịnh mạo 眾多貌,眾盛貌].

Từ điển chữ Nôm trích dẫn (chunom.org) ghi nhận chữ sâm 森 có một số âm đọc như sum, sùm, xum:

1- âm SUM (sâm): Vợ là Dương thị tên rày, Cùng nhau kết tóc sum vầy tào khang (Thạch Sanh)”.

2- âm SÙM (sâm): Vậy nó lấy hết các áo quần tốt, mặc vào sùm sùm sề sề...” (Chuyện đời xưa).

3- âm XUM (sâm): Rỗng không gan cáo ruột cầy, Béo bùi xum đến đắng cay lánh rời (Song tinh).

Chúng ta thấy chữ sâm 森 có một âm đọc là “xum” trong từ “xum đến” (tức xúm đến, xúm lại). Nhưng “xum” chẳng qua cũng là biến âm từ “sum” mà ra. Bởi thế, Dictionnaire Annamite-Français (Génibrel, J.F.M., 1898) đã ghi nhận cách viết “súm đến”, “súm lại”. Đáng chú ý, trong thực tế có cả hai cách viết “sùm sòa”, “xùm xòa”, và đều được từ điển ghi nhận.

Như vậy, có thể thấy, sum (sum suê), xum (xum xuê), hay xùm (xùm xòa), xúm (xúm xít)... đều có cùng gốc từ chữ sâm 森, với nghĩa gốc là cây cối rậm rạp, tốt tươi; vẻ đông đúc, vui tươi.

Một khi chúng ta chấp nhận cách viết xùm xòa bên cạnh sùm sòa (um tùm, rậm rạp), thì chẳng có lí gì lại không chấp nhận xum xuê bên cạnh sum suê với nghĩa “cành lá rậm rạp, tươi tốt”.

Hoàng Tuấn Công (CTV)