[Thanh Hóa xưa và nay] Hồn dân ca của người Thổ ở Như Xuân

Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của các dân tộc thiểu số xứ Thanh, nếu người Mường có điệu Xường, người Thái có điệu Khặp, thì người Thổ lại tự hào gửi gắm tâm tình qua làn điệu “Chậm đò ho”. Đây không chỉ là một hình thức diễn xướng dân gian, mà còn là sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại; là “linh hồn” trong đời sống tinh thần của đồng bào Thổ ở vùng đất Như Xuân.

“Chậm đò ho” là hình thức diễn xướng dân gian gắn bó với các dịp lễ hội, tết và ngày vui của đồng bào dân tộc Thổ.

“Chậm đò ho” là một trong năm bài dân ca cổ quý giá của người Thổ. Không ai biết rõ điệu hát này có tự bao giờ, chỉ biết rằng từ thế hệ này sang thế hệ khác, những người mẹ, người chị đã dùng tiếng hát này để ru con, ru cháu ngủ, hay để vơi bớt nỗi nhọc nhằn trên nương rẫy.

Những câu hát trong điệu “Chậm đò ho” khá mộc mạc, giản dị, gắn bó với đời sống hàng ngày của người dân. Thực tế lời của điệu hát “Chậm đò ho” không vần, không mạch lạc mà chỉ là những lời kể, tự sự về cuộc sống, sinh hoạt hàng ngày, về các phong tục, tập quán của người Thổ từ xa xưa cho đến nay.

Điều đặc biệt, khi biểu diễn trên sân khấu, bao giờ điệu hát “Chậm đò ho” cũng phải có dàn diễn xướng cồng, chiêng, kèn, mõ... đi kèm, tạo nên những thanh âm vui nhộn. Còn khi được cất lên vào mỗi dịp bà con tổ chức các trò chơi, trò diễn dân gian thì chỉ cần một người lĩnh xướng, bà con cùng nhau vỗ tay theo nhịp điệu là đã có thể tạo nên một bản hòa âm độc đáo, khích lệ người hát và người chơi.

Các nghệ nhân, diễn viên đồng bào dân tộc Thổ Thanh Hóa tái hiện trích đoạn “Chậm đò ho” trong ngày hội “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc” tại Làng văn hóa các dân tộc Việt Nam năm 2023.

Tuy nhiên, trước tác động của đời sống hiện đại, “Chậm đò ho” đang đối mặt với nguy cơ mai một. Không gian sinh hoạt truyền thống bị thu hẹp, những nghệ nhân tâm huyết thưa vắng dần theo thời gian.

Để bảo tồn di sản, địa phương đã triển khai nhiều giải pháp như phục dựng lễ hội, tổ chức lớp truyền dạy dân ca, khuyến khích thế hệ trẻ học tiếng nói, học hát và tìm hiểu văn hóa dân tộc. Điểm sáng trong hành trình ấy chính là Câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thổ ở Như Xuân, được thành lập từ năm 2010.

Đồng bào dân tộc Thổ ở Như Xuân duy trì sinh hoạt văn hóa định kỳ, tạo không gian kết nối cộng đồng và trao truyền bản sắc văn hóa dân tộc.

Đến nay, Câu lạc bộ Văn hóa dân tộc Thổ vẫn duy trì sinh hoạt định kỳ, trở thành nơi trao truyền giá trị truyền thống giữa các thế hệ. Những nỗ lực ấy đang góp phần gìn giữ “Chậm đò ho”, để làn điệu dân ca độc đáo này tiếp tục vang lên như một biểu tượng của bản sắc và niềm tự hào của đồng bào Thổ trên quê hương xứ Thanh.

Mai Hương (tổng hợp)/Ảnh tư liệu