Về câu tục ngữ “Khôn dồn ra mặt”

Độc giả Trần Nam (phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa) hỏi: “Từ hồi nhỏ tôi đã nghe câu “Khôn dồn ra mặt”. Hôm vừa rồi có đứa cháu hỏi: “Ông ơi, câu “Khôn dồn ra mặt” là thành ngữ hay tục ngữ?” Thú thực là tôi thấy lúng túng vì cũng không biết đích xác nó là thành ngữ hay tục ngữ. Xem trong sách “Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam” của Giáo sư Nguyễn Lân thì thấy có câu gần giống: “Khôn dồn ra mặt, què quặt hiện ra chân tay”, và được sách giải thích là: “Ý nói: Người khôn, dù không nói ra, người ngoài cũng biết là khôn”, nhưng không ghi rõ đây là thành ngữ hay tục ngữ.

Vậy xin chuyên mục “Cà kê chuyện chữ nghĩa” cho biết: 1. câu “Khôn dồn ra mặt” là thành ngữ hay tục ngữ; 2. Giải thích như quyển từ điển nói trên nên được hiểu như thế nào?

Trân trọng cảm ơn”.

Trả lời:

1. “Khôn dồn ra mặt” - thành ngữ hay tục ngữ?

“Khôn dồn ra mặt” (dị bản “Khôn hiện ra mặt”) là dị bản của câu “Người khôn dồn ra mặt”. Còn “Khôn dồn ra mặt, què quặt hiện ra chân tay” là một dị bản đồng nghĩa có thêm một vế theo kiểu đăng đối. Tất cả các bản này đều là những câu tục ngữ. Sở dĩ xác định đây là tục ngữ bởi vì dân gian đúc kết tri thức, kinh nghiệm trong lĩnh vực “tướng thuật” (phép xem tướng, thuật xem tướng). Các dị bản này đều được sách vở xuất bản trước năm 1945 ghi nhận, như: “Nam âm sự loại” (Vũ Công Thành, 1925); “Nam ngạn chích cẩm” (Vũ Quang Sán, 1918); “Tục ngữ phong dao” (Nguyễn Văn Ngọc, 1928)...

2. “Khôn dồn ra mặt” nghĩa là gì?

Dân gian có câu: Tâm sinh tướng (Bản tính, lòng dạ tốt xấu của mỗi người thường biểu hiện qua tướng mạo); Nhìn mặt mà bắt hình dong (khuôn mặt là nơi biểu hiện đầy đủ tính cách của con người; muốn biết được thần thái, đức hạnh của một người, hãy nhìn vào mặt); Coi mặt đặt tên (nhìn vào khuôn mặt có thể gọi tên, đánh giá được bản chất con người); Người khôn con mắt đen sì, người dại con mắt nửa chì, nửa thau...

Trong sách “Việt Nam phong tục”, mục “Tướng thuật”, Phan Kế Bính đưa ra những lí giải như sau: “Người ta bẩm thụ khí chất của trời đất mà sinh ra, có người được khí thanh tú, có người phải khí ô trọc; có người được chất tinh anh, có người phải chất thô bỉ. Thanh tú, tinh anh thì rồi ra người hiền - hậu; ô trọc thô bỉ thì rồi ra người ngu xuẩn, người bạc ác. Khôn ngoan hiền hậu thì tất được hưởng những sự phú quí phong lưu, tràng thọ danh giá, mà hiện ra ngoài thân thể mặt mũi tất nhiên đầy đặn sáng sủa, ngay ngắn phương phi; ngu xuẩn bạc ác thì tất phải chịu những sự bần tiện khổ sở, tai nạn tật ách, mà hiện ra ngoài thân thể mặt mũi tất nhiên lệch lạc, tối tăm mỏng mẻo. Ấy là cái cớ sở dĩ có phép xem tướng. Tục ngữ có câu rằng: nhân hiền tại mạo. Lại có câu rằng: khôn ngoan hiện ra mặt, què quặt hiện ra chân tay. Cũng là ý ấy”.

Trở lại câu hỏi của độc giả Trần Nam.

Câu tục ngữ “Khôn dồn ra mặt, què quặt hiện ra chân tay” không nhằm nói đến việc “người khác nhận ra” hay “không cần nói cũng biết”, mà là một phán đoán mang tính trực quan của dân gian: phẩm chất bên trong (khôn - dại) tất yếu biểu lộ ra hình tướng bên ngoài, cũng hiển nhiên như sự lành lặn hay què quặt thể hiện ở chân tay. Nói cách khác, đây là cách nhìn mang màu sắc tướng thuật: lấy hình mạo làm dấu hiệu của tâm tính, chứ không phải là một nhận xét về hành vi giao tiếp hay khả năng che giấu bản thân như cách giảng “Người khôn, dù không nói ra, người ngoài cũng biết là khôn” như “Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam” của GS. Nguyễn Lân.

Hoàng Trinh Sơn (CTV)