Trẻ em như búp trên cành (Bài 2): An toàn trên mạng - Vững vàng tương lai

Chỉ với một chiếc điện thoại trong tay, các em có thể học tập, tìm kiếm thông tin, kết nối bạn bè và khám phá thế giới. Không gian mạng mở ra những cơ hội chưa từng có để thế hệ trẻ tiếp cận tri thức, phát triển kỹ năng và nuôi dưỡng ước mơ. Song, cùng với những lợi ích đó là không ít rủi ro đang hiện hữu từng ngày, đòi hỏi sự đồng hành thiết thực của gia đình, nhà trường và xã hội.

Học sinh Trường Tiểu học, THCS&THPT FPT Thanh Hóa được tiếp cận các chương trình học hiện đại như Robotics và Trí tuệ nhân tạo (AI). Ảnh: FPT

Sử dụng công nghệ: Lằn ranh tốt - xấu

Với một chiếc điện thoại có kết nối mạng, trẻ em có thể tiếp cận kho tri thức khổng lồ, học ngoại ngữ, tìm hiểu khoa học hay giao lưu với bạn bè ở nhiều nơi. Sau những tháng ngày học tập căng thẳng, nhiều trẻ em háo hức bước vào kỳ nghỉ hè với mong muốn được vui chơi, khám phá và tận hưởng những ngày không còn áp lực bài vở. Thế nhưng, bên cạnh những sân chơi rộn rã tiếng cười, không khó để bắt gặp hình ảnh nhiều em dành phần lớn thời gian trong ngày bên chiếc điện thoại thông minh hay máy tính bảng. Trong phòng khách, ở quán nước ven đường hay ngay tại các khu dân cư, những đứa trẻ chăm chú vào màn hình điện tử đã trở nên quen thuộc. Những video ngắn nối tiếp nhau, những trò chơi trực tuyến hay các trang mạng xã hội dễ dàng cuốn các em vào thế giới số.

Chị N.T.N.M., phụ huynh có con học lớp 11 tại phường Hạc Thành chia sẻ: “Bây giờ việc học của các cháu gắn nhiều với internet nên không thể cấm sử dụng điện thoại hoàn toàn. Điều tôi lo nhất là con tiếp xúc với những nội dung không phù hợp hoặc bị người lạ tiếp cận trên mạng xã hội. Gia đình thường quy định thời gian sử dụng đồng thời dành thời gian trò chuyện để hiểu con đang xem gì, quan tâm điều gì trên không gian mạng. Tôi nghĩ sự đồng hành của cha mẹ quan trọng hơn việc chỉ quản lý hay cấm đoán”.

Nếu như trước đây, những nguy cơ đối với trẻ em chủ yếu đến từ môi trường sống trực tiếp thì nay, không gian mạng đã trở thành một “thế giới thứ hai” với cả cơ hội và thách thức. Những thông tin độc hại, hành vi lừa đảo trực tuyến, bạo lực mạng hay nguy cơ xâm phạm đời tư đang đặt ra yêu cầu cấp thiết trong công tác bảo vệ trẻ em. Đằng sau những chiếc màn hình sáng là nỗi trăn trở của không ít bậc phụ huynh. Tại các đô thị, khi năm học kết thúc cũng là lúc nhiều gia đình bước vào bài toán tìm người trông con trong dịp hè. Phần lớn cha mẹ vẫn phải đi làm theo giờ hành chính, trong khi ông bà không ở gần hoặc không đủ điều kiện chăm sóc. Để con ở nhà một mình, nhiều phụ huynh đành giao cho con chiếc điện thoại hoặc máy tính bảng. Giải pháp tình thế ấy lại khiến không ít trẻ dành quá nhiều thời gian trên không gian mạng, làm gia tăng nguy cơ phụ thuộc vào thiết bị điện tử cũng như tiếp xúc với những nội dung không phù hợp lứa tuổi.

Thực tế cho thấy, nhiều trẻ em tham gia mạng xã hội từ rất sớm nhưng lại thiếu kỹ năng nhận diện và phòng tránh rủi ro. Trong khi đó, không ít phụ huynh vẫn còn lúng túng trong việc quản lý, đồng hành cùng con trên môi trường số. Chính vì vậy, thay vì chỉ kiểm soát, điều quan trọng hơn là trang bị cho trẻ em kỹ năng số để các em biết tự bảo vệ mình và sử dụng internet một cách an toàn, hiệu quả. Một trong những giải pháp được nhiều chuyên gia giáo dục khuyến khích là xây dựng lối sống lành mạnh, giảm sự phụ thuộc vào các thiết bị điện tử, hướng trẻ em đến với những hoạt động tích cực như đọc sách, tham gia câu lạc bộ năng khiếu, thể thao và các hoạt động trải nghiệm.

Đồng hành cùng trẻ em

Mới đây, tại Trường THCS Hải Hà (phường Nghi Sơn), hình ảnh hai học sinh Nguyễn Thảo Nhi và Nguyễn Ngọc Minh Khuê, lớp 8H Trường THCS Trưng Vương (Hà Nội) mang những “Tủ sách Ước mơ” đến với học sinh địa phương đã để lại nhiều cảm xúc. Là tác giả cuốn sách “Chuyện Teen”, hai em đã dành toàn bộ lợi nhuận từ việc phát hành sách để thực hiện các hoạt động thiện nguyện, lan tỏa văn hóa đọc trong học sinh. Ba “Tủ sách Ước mơ” cùng tám suất học bổng đã được trao tặng với mong muốn khơi dậy niềm yêu thích đọc sách, tiếp thêm động lực để các em học sinh tự tin nuôi dưỡng ước mơ.

Theo ông Trần Nam Thành, Hiệu trưởng Trường THCS Hải Hà, nhà trường hiện có 683 học sinh và luôn chú trọng công tác giáo dục đạo đức, kỹ năng sống cũng như tuyên truyền phòng chống bạo lực học đường, xâm hại trẻ em và bảo đảm an toàn trên không gian mạng. Các nội dung này được lồng ghép thường xuyên trong sinh hoạt dưới cờ, hoạt động trải nghiệm, các chương trình ngoại khóa và những đợt tuyên truyền phối hợp với lực lượng công an địa phương. Bên cạnh những lợi ích về học tập và tiếp cận thông tin, môi trường số cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khiến học sinh dễ sa đà vào trò chơi điện tử, bị tác động bởi thông tin sai lệch hoặc giảm khả năng giao tiếp trực tiếp. Để hạn chế những tác động tiêu cực, nhà trường tăng cường giáo dục văn hóa ứng xử trên mạng, hướng dẫn học sinh nhận biết tin giả, các hình thức lừa đảo trực tuyến, kỹ năng bảo mật thông tin cá nhân và sử dụng mạng xã hội đúng mục đích. Song song với đó, nhiều sân chơi và mô hình giáo dục được duy trì như “Thư viện xanh”, “Giờ ra chơi trải nghiệm sáng tạo”, các câu lạc bộ văn hóa, thể thao, STEM, kể chuyện theo sách... Qua đó giúp học sinh cân bằng giữa học tập, giải trí và các hoạt động đời sống thực tế, hạn chế sự phụ thuộc vào thiết bị điện tử.

Thời gian qua, thực hiện chủ trương bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, ngành giáo dục và đào tạo Thanh Hóa đã chỉ đạo các cơ sở giáo dục lồng ghép kiến thức, kỹ năng số phù hợp với từng độ tuổi trong chương trình học, đặc biệt là nội dung “Đạo đức, pháp luật và văn hóa trong môi trường số”. Sử dụng mạng xã hội an toàn, hiệu quả, bảo vệ trẻ em trong kỷ nguyên số không thể chỉ dựa vào một lực lượng đơn lẻ mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, cơ quan chức năng và các nền tảng công nghệ. Nâng cao nhận thức cộng đồng, giáo dục kỹ năng số và xây dựng môi trường mạng an toàn cho trẻ em là yêu cầu cấp thiết hiện nay.

Bên cạnh những nguy cơ cần phòng tránh, công nghệ số cũng đang mở ra nhiều cơ hội phát triển cho trẻ em nếu được định hướng đúng đắn. Tại Trường Tiểu học, THCS&THPT FPT Thanh Hóa, học sinh được tiếp cận các chương trình học hiện đại như Robotics và Trí tuệ nhân tạo (AI), tham gia nhiều dự án sáng tạo như Open STEM Day, Solar Car hay Smart Home. Những hoạt động này giúp học sinh phát triển tư duy công nghệ, kỹ năng sáng tạo và khả năng thích ứng với xu thế của thời đại số. Không gian mạng sẽ tiếp tục là một phần không thể tách rời trong cuộc sống của trẻ em hôm nay. Bởi vậy, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không chỉ là ngăn chặn những nguy cơ, mà còn là đồng hành, trang bị kiến thức và kỹ năng để các em tự tin bước vào thế giới số. Khi gia đình, nhà trường và xã hội cùng chung tay, mỗi cú chạm màn hình sẽ trở thành cơ hội học tập, khám phá và trưởng thành an toàn cho trẻ em trên hành trình hướng tới tương lai.

Theo bà Nguyễn Thị Mai Anh, Phó trưởng Phòng Bảo trợ xã hội - Trẻ em, Sở Y tế Thanh Hóa nhận định, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số khiến internet và mạng xã hội trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của trẻ em. Điện thoại thông minh, máy tính bảng không chỉ phục vụ học tập mà còn là phương tiện giải trí phổ biến. Cùng với sự tiện lợi ấy là những nguy cơ ngày càng phức tạp như bạo lực mạng, bắt nạt trực tuyến, lộ lọt thông tin cá nhân hay tiếp cận nội dung không phù hợp với lứa tuổi. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc giúp trẻ em sử dụng internet an toàn, văn minh không chỉ là trách nhiệm của gia đình, nhà trường mà còn là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Bên cạnh việc trang bị kiến thức văn hóa, điều trẻ em cần nhất hiện nay là được giáo dục kỹ năng sống, đạo đức, nhân cách và có môi trường phát triển toàn diện. Trẻ em cần được rèn luyện kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, tự bảo vệ bản thân, ứng xử văn minh trên mạng xã hội; đồng thời được nuôi dưỡng lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm với gia đình và cộng đồng.

Thảo Nguyên